મોબાઈલ, ટીવી, ફ્રિજ સહિતની મોંઘી ભેટોની સોશિયલ મીડિયા પર જાહેરાતોનો રાફડો; નાના દુકાનદારો પાસેથી રૂ.200નો દંડ વસૂલવામાં તંત્ર સક્રિય, તો ગ્રાહકોને લલચાવતી ભ્રામક ઓફરો સામે કાર્યવાહી ક્યારે?
સતિષ પટેલ | સમભાવ સંદેશ
દિવાળીના તહેવારો નજીક આવતાં જ વલસાડ જિલ્લાના આદિવાસી અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ખરીદીનો માહોલ જામવા લાગ્યો છે. તહેવારોમાં લોકો પોતાના પરિવાર માટે કપડાં, ઘરવખરી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સહિતની ચીજવસ્તુઓની ખરીદી કરતા હોય છે. વેપારીઓ પણ ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે વિવિધ ઓફરો અને ડિસ્કાઉન્ટ જાહેર કરતા હોય છે. પરંતુ આ જ તહેવારોની મોસમમાં કેટલીક લોભામણી જાહેરાતો ગ્રાહકો માટે મુશ્કેલીનું કારણ બની શકે છે. ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયા મારફતે મોબાઈલ, ટીવી, ફ્રિજ સહિતની મોંઘી વસ્તુઓ ગિફ્ટમાં આપવાની ઓફરો દર્શાવી ગ્રાહકોને આકર્ષવામાં આવતા હોવાની ફરિયાદો સામે આવી રહી છે.
વલસાડ જિલ્લાના નાનાપોઢા, કપરાડા, ધરમપુર સહિતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય માધ્યમો દ્વારા વિવિધ પ્રકારની આકર્ષક જાહેરાતો કરવામાં આવે છે. કેટલીક જાહેરાતોમાં ખરીદી સાથે મોંઘી ભેટ, લકી ડ્રો, વિશેષ ઓફર અને અન્ય આકર્ષક ઇનામોની લાલચ આપવામાં આવે છે. સામાન્ય ગ્રાહક આવી જાહેરાતો જોઈને ખરીદી કરવા પ્રેરાય છે. પરંતુ જાહેરાતમાં દર્શાવેલી વસ્તુ ખરેખર મળે છે કે નહીં, ઓફરની શરતો શું છે અને જાહેરાત કરનાર વેપારી કે સંસ્થા વિશ્વસનીય છે કે નહીં તે અંગે ગ્રાહકોને પૂરતી જાણકારી હોતી નથી.
સોશિયલ મીડિયાની જાહેરાતોની વિશ્વસનીયતા કોણ તપાસશે?
આજના ડિજિટલ યુગમાં ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, વોટ્સએપ અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર જાહેરાતો ઝડપથી લોકો સુધી પહોંચે છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પણ સ્માર્ટફોનના ઉપયોગમાં વધારો થયો હોવાથી આવી જાહેરાતોનો વ્યાપ વધ્યો છે. કેટલાક ગ્રાહકો માત્ર આકર્ષક ફોટા અને ગિફ્ટની લાલચમાં આવીને ખરીદી કરી બેસે છે.
જાહેરાતમાં દર્શાવેલી મોંઘી વસ્તુઓ ખરેખર આપવામાં આવે છે કે માત્ર ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે? ખરીદી બાદ ગ્રાહકોને યોગ્ય ગુણવત્તાની વસ્તુ મળે છે કે નહીં? ઓફરના નામે વધારાના નાણાં વસૂલવામાં આવે છે કે નહીં? આવા અનેક સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
જો કોઈ વેપારી કે સંસ્થા દ્વારા ખોટી માહિતી આપીને ગ્રાહકોને ખરીદી કરવા પ્રેરવામાં આવતા હોય તો તે અંગે સંબંધિત વિભાગે તપાસ કરવી જોઈએ. ગ્રાહકોને છેતરપિંડીથી બચાવવા માટે આવી જાહેરાતોની સત્યતા ચકાસવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
નાના વેપારીઓ સામે કાર્યવાહી, મોટા પ્રશ્નો સામે પણ સક્રિયતા જરૂરી
બીજી તરફ વલસાડ જિલ્લાના નાના ગામડાંઓમાં રોજીરોટી કમાતા નાના દુકાનદારો સામે બીડી, સિગારેટ અને તમાકુ સંબંધિત નિયમોના ભંગ બદલ તપાસ કરી રૂ.200 સુધીનો દંડ વસૂલવામાં આવતો હોવાની ચર્ચા છે. જાહેર આરોગ્ય અને કાયદાકીય જોગવાઈઓનું પાલન કરાવવું વહીવટી તંત્રની જવાબદારી છે. તમાકુ નિયંત્રણના નિયમોનું ઉલ્લંઘન થતું હોય તો કાર્યવાહી થવી જ જોઈએ.
પરંતુ સવાલ એ છે કે કાયદાનું પાલન કરાવવાની જવાબદારી માત્ર નાના વેપારીઓ પૂરતી મર્યાદિત રહેવી જોઈએ? ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે સોશિયલ મીડિયા પર કરવામાં આવતી ભ્રામક જાહેરાતો, શંકાસ્પદ ગિફ્ટ ઓફરો અને સંભવિત છેતરપિંડી સામે પણ તંત્રએ એટલી જ ગંભીરતાથી તપાસ કરવી જોઈએ.
ગામડાંમાં નાની દુકાન ચલાવીને પરિવારનું ગુજરાન ચલાવતા વેપારીઓને નિયમોની જાણકારી આપવી અને કાયદાનું પાલન કરાવવું જરૂરી છે. સાથે જ મોટા પાયે ગ્રાહકો સુધી પહોંચતી જાહેરાતોની પણ ચકાસણી થવી જોઈએ. કાયદાનો અમલ દરેક માટે સમાન રીતે થાય તેવી અપેક્ષા સામાન્ય નાગરિકો રાખી રહ્યા છે.
આદિવાસી વિસ્તારના ગ્રાહકોને જાગૃત કરવાની જરૂર
કપરાડા, ધરમપુર અને નાનાપોઢા જેવા આદિવાસી વિસ્તારોમાં અનેક પરિવારો મર્યાદિત આવકમાં જીવનનિર્વાહ કરે છે. દિવાળી જેવા તહેવારમાં પરિવાર માટે ખરીદી કરવા લોકો પોતાની બચતનો ઉપયોગ કરતા હોય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કોઈ લોભામણી ઓફર કે ખોટી જાહેરાતના કારણે તેમની મહેનતની કમાણી ગુમાવવી પડે તો તે ગંભીર બાબત છે.
ગ્રાહકોએ પણ કોઈપણ ઓફર સ્વીકારતા પહેલાં દુકાનદારની ઓળખ, ખરીદીનું બિલ, ગિફ્ટની શરતો, વોરંટી અને વસ્તુની ગુણવત્તા અંગે માહિતી મેળવવી જોઈએ. અજાણી લિંક પર ક્લિક કરવી, ઓટીપી આપવો કે ગિફ્ટ મેળવવાના નામે અજાણ્યા ખાતામાં પૈસા જમા કરાવવા જેવી બાબતોથી સાવચેત રહેવું જોઈએ.
સંબંધિત વિભાગો દ્વારા તપાસની માંગ
આ સમગ્ર મામલે જિલ્લા વહીવટી તંત્ર, જિલ્લા ગ્રાહક સુરક્ષા તંત્ર, પોલીસ વિભાગ અને સંબંધિત કાનૂની અમલીકરણ એજન્સીઓએ સંકલન કરીને તપાસ કરવાની જરૂર છે. સોશિયલ મીડિયા પર ચાલતી શંકાસ્પદ જાહેરાતોનું નિરીક્ષણ થાય, ગ્રાહકોની ફરિયાદો માટે સરળ વ્યવસ્થા ઊભી થાય અને ખોટી જાહેરાતો આપતા લોકો સામે કાયદા મુજબ કાર્યવાહી થાય તે જરૂરી છે.
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ગ્રાહક જાગૃતિ અભિયાન યોજીને લોકોને સાચી અને ખોટી ઓફર વચ્ચેનો તફાવત સમજાવવો જોઈએ. વેપારીઓ માટે પણ નિયમો અને ગ્રાહક અધિકારો અંગે માર્ગદર્શન કાર્યક્રમો યોજી શકાય છે.
તંત્ર સામે ઉઠતા પાંચ મહત્ત્વના સવાલો
-
સોશિયલ મીડિયા પર મોબાઈલ, ટીવી, ફ્રિજ જેવી મોંઘી ગિફ્ટ આપવાની જાહેરાતોની ખરાઈ કોણ તપાસે છે?
-
આવી ઓફરોમાં ગ્રાહકો સાથે છેતરપિંડી થઈ હોય તો ફરિયાદ ક્યાં કરવી તેની જાણકારી ગ્રામ્ય લોકોને કેમ આપવામાં આવતી નથી?
-
નાના દુકાનદારો પાસેથી દંડ વસૂલવામાં આવતો હોય તો ભ્રામક જાહેરાતો કરનારાઓ સામે પણ તપાસ થાય છે કે નહીં?
-
દિવાળીના તહેવારોમાં ગ્રાહકોની મહેનતની કમાણી સુરક્ષિત રહે તે માટે કોઈ વિશેષ જાગૃતિ અભિયાન હાથ ધરાશે?
-
ગ્રાહક સુરક્ષા વિભાગ અને પોલીસ દ્વારા ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સોશિયલ મીડિયા છેતરપિંડી અંગે તપાસ કરવામાં આવશે?
દિવાળી ખુશીઓનો તહેવાર છે, છેતરપિંડીનો નહીં!
વલસાડ જિલ્લાના આદિવાસી વિસ્તારોમાં તહેવારો દરમિયાન ખરીદી કરતા સામાન્ય નાગરિકો સાથે કોઈ અન્યાય ન થાય તે માટે વહીવટી તંત્રએ સમયસર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. નાના વેપારીઓ સામે નિયમ મુજબ કાર્યવાહી થાય તે આવકાર્ય છે, પરંતુ ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરતી ભ્રામક જાહેરાતો સામે પણ કાયદાકીય કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
હવે જોવાનું એ છે કે વહીવટી તંત્ર માત્ર નાના દુકાનદારોની તપાસ સુધી સીમિત રહે છે કે પછી સોશિયલ મીડિયાની લોભામણી ઓફરોની પણ ગંભીરતાથી તપાસ કરી ગ્રાહકોના હિતમાં પગલાં ભરે છે?