દુનિયામાં મોટાભાગના લોકો કોઈ કામ કેવી રીતે થાય છે તે જોઈને એ જ રીતે કામ કરવાનું શીખે છે. જો કોઈ વસ્તુ વર્ષોથી એક જ રીતે બની રહી હોય, તો આપણે માનીએ છીએ કે તેને બનાવવાનો આ જ યોગ્ય રસ્તો હશે. પરંતુ પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારવાની પદ્ધતિ આપણને એક અલગ પ્રશ્ન પૂછવાનું શીખવે છે—
“આ કામ હંમેશાં આ રીતે જ કેમ કરવું પડે?”
એલોન મસ્ક સાથે જોડાયેલી વિચારસરણીમાં “First Principles Thinking” એટલે કે મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સુધી જઈને વિચારવાની પદ્ધતિ ખૂબ ચર્ચિત છે. તેનો સરળ અર્થ એ છે કે કોઈ સમસ્યા માટે પહેલેથી ચાલતી માન્યતાઓને માત્ર સ્વીકારી લેવાને બદલે, સમસ્યાને તેના મૂળભૂત તથ્યો અને ઘટકોમાં વહેંચવી અને ત્યાંથી ઉકેલ બનાવવો.
આ વિચાર માત્ર મોટા ઉદ્યોગપતિ માટે નથી. વિદ્યાર્થી, ખેડૂત, વેપારી, પત્રકાર, શિક્ષક કે સામાન્ય વ્યક્તિ—દરેક પોતાના જીવનમાં તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
પરંપરાગત વિચાર અને પ્રથમ સિદ્ધાંતમાં તફાવત
માનો કે કોઈ વ્યક્તિ કહે:
“આ વસ્તુ બજારમાં ₹1,000માં મળે છે, એટલે તેને બનાવવાનો ખર્ચ પણ લગભગ એટલો જ હશે.”
આ પરંપરાગત વિચાર છે.
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારનાર વ્યક્તિ પૂછશે:
“આ વસ્તુ ખરેખર કયા કાચા માલમાંથી બને છે? દરેક સામગ્રીની કિંમત કેટલી છે? મજૂરી કેટલી? મશીનરી કેટલી? પરિવહન કેટલું? અને કુલ ખર્ચ ખરેખર કેટલો થાય છે?”
અહીંથી તેને નવી શક્યતા દેખાઈ શકે છે.
એટલે પ્રથમ સિદ્ધાંતનો મૂળ વિચાર છે:
“બીજાઓ જે માને છે તેનાથી શરૂઆત નહીં કરો; જે તથ્યથી સાબિત કરી શકાય છે ત્યાંથી શરૂઆત કરો.”
મસ્કના કાર્યમાં આ વિચાર કેમ મહત્વનો બન્યો?
SpaceXના સંદર્ભમાં મસ્કે પરંપરાગત રીતે મોંઘા લાગતા રૉકેટના ખર્ચ અને ઉત્પાદન અંગે મૂળભૂત પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા. રૉકેટ બનાવવામાં કયા ભાગો જરૂરી છે, કાચા માલની કિંમત કેટલી છે અને તેને કંપની પોતે કેટલા ખર્ચે બનાવી શકે—આ પ્રકારની વિચારસરણી દ્વારા જૂની ધારણાઓને પડકારવાનો પ્રયાસ થયો.
અહીંથી આપણને એક મહત્વની બાબત સમજાય છે:
કોઈ વસ્તુ મોંઘી છે એટલે તે હંમેશાં મોંઘી જ હોવી જોઈએ એવું નથી.
કિંમત પાછળના કારણોને સમજીએ તો નવી પદ્ધતિ શોધી શકાય છે.
પરંતુ પ્રથમ સિદ્ધાંતનો અર્થ એ નથી કે જૂની દરેક પદ્ધતિ ખોટી છે. જો કોઈ પરંપરાગત પદ્ધતિ અસરકારક હોય, સુરક્ષિત હોય અને ખર્ચની દૃષ્ટિએ યોગ્ય હોય તો તેને બદલવાની જરૂર નથી.
પ્રશ્ન કરવો અને પુરાવાના આધારે નિર્ણય લેવો—આ પ્રથમ સિદ્ધાંતનો મુખ્ય ભાગ છે.
વિદ્યાર્થી જીવનમાં પ્રથમ સિદ્ધાંત
વિદ્યાર્થી કહે:
“મારે ગણિત આવડતું નથી.”
આ એક માન્યતા છે.
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારીએ તો પ્રશ્ન બદલાય:
- કયા અધ્યાયમાં મુશ્કેલી છે?
- મૂળભૂત ગણતરી સમજાય છે?
- પ્રશ્ન વાંચવામાં મુશ્કેલી છે?
- સૂત્ર યાદ છે પરંતુ તેનો ઉપયોગ સમજાતો નથી?
- પૂરતો અભ્યાસ થયો છે?
- અગાઉના પ્રશ્નપત્રોનો અભ્યાસ કર્યો છે?
આ રીતે “મને ગણિત નથી આવડતું” જેવી મોટી સમસ્યા નાના કારણોમાં વહેંચાય છે.
પછી દરેક કારણ માટે અલગ ઉકેલ શોધી શકાય.
આ વિચારથી વિદ્યાર્થી પોતાની સમસ્યાને ડર તરીકે નહીં પરંતુ વિશ્લેષણ કરવાની બાબત તરીકે જોવાનું શીખે છે.
વ્યવસાયમાં પ્રથમ સિદ્ધાંત
વ્યવસાયમાં પણ ઘણી માન્યતાઓ હોય છે.
“ગ્રાહકોને આ જ વસ્તુ ગમે છે.”
“આ બજારમાં આટલી જ કિંમત રાખવી પડે.”
“આ કામ માટે આટલા કર્મચારીઓ જરૂરી છે.”
“જાહેરાત વગર ગ્રાહકો નહીં મળે.”
આમાંથી કેટલીક વાતો સાચી હોઈ શકે છે, પરંતુ દરેક વાતને તપાસ્યા વગર સ્વીકારી લેવી યોગ્ય નથી.
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારનાર વેપારી પૂછશે:
ગ્રાહક ખરેખર શું ખરીદે છે—ઉત્પાદન કે સમસ્યાનો ઉકેલ?
ઉદાહરણ તરીકે, ગ્રાહકને ડ્રિલ મશીન ખરીદવું હોય તો કદાચ તેને મશીનમાં રસ નથી; તેને દિવાલમાં ચોક્કસ કદનું છિદ્ર જોઈએ છે.
અહીં વ્યવસાય માટે એક નવો વિચાર જન્મે છે:
ગ્રાહક શું ખરીદે છે તે નહીં, ગ્રાહકની મૂળ જરૂરિયાત શું છે તે સમજવું.
ખેડૂત માટે પ્રથમ સિદ્ધાંત
ખેડૂત કહે કે “આ પાકમાં હંમેશાં આટલું જ ઉત્પાદન થાય છે.”
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારીએ:
- જમીનની સ્થિતિ કેવી છે?
- પાણી કેટલું ઉપલબ્ધ છે?
- બીજની ગુણવત્તા કેવી છે?
- ખાતરનો ઉપયોગ યોગ્ય છે?
- રોગ કે જીવાતનો પ્રભાવ છે?
- વાવણીનો સમય યોગ્ય છે?
- બજારમાં કયા પાકની માંગ છે?
આ પ્રશ્નોના જવાબ મળ્યા પછી ખેતી અંગે વધુ તર્કસંગત નિર્ણય લઈ શકાય.
અહીં પરંપરા અને અનુભવને નકારી દેવાની વાત નથી. પરંપરાગત જ્ઞાન સાથે નવી માહિતી અને પ્રયોગ જોડવાની વાત છે.
પત્રકાર માટે પણ આ વિચાર ખૂબ ઉપયોગી
પત્રકારને કોઈ ઘટના અંગે માહિતી મળે ત્યારે માત્ર “શું થયું?” એટલું જાણવું પૂરતું નથી.
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારતાં પ્રશ્નો બની શકે:
શું થયું?
શા માટે થયું?
મૂળ કારણ શું છે?
કોણ અસરગ્રસ્ત છે?
કયા દાવાને પુરાવાથી સમર્થન મળે છે?
સત્તાવાર માહિતી શું કહે છે?
બીજો પક્ષ શું કહે છે?
આ સમસ્યાનો વ્યવહારુ ઉકેલ શું હોઈ શકે?
આ રીતે સમાચાર માત્ર ઘટનાનું વર્ણન ન રહેતા સમસ્યાના મૂળ સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ બની શકે છે.
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારવાની 7 રીતો
1. માન્યતા ઓળખો
તમે જે વાતને સાચી માનો છો તે ખરેખર તથ્ય છે કે માત્ર માન્યતા?
2. સમસ્યાને નાના ભાગોમાં વહેંચો
મોટી સમસ્યાને અલગ-અલગ ઘટકોમાં વહેંચો.
3. મૂળભૂત તથ્યો શોધો
જે બાબતો પુરાવાથી ચકાસી શકાય છે ત્યાંથી શરૂઆત કરો.
4. “શા માટે?” વારંવાર પૂછો
પ્રથમ કારણ મળ્યું એટલે અટકી જશો નહીં.
5. જૂની રીતને પ્રશ્ન કરો
“હંમેશાં આવું જ થાય છે” એ પોતે કારણ નથી.
6. નવો ઉકેલ બનાવો
મૂળભૂત માહિતી પરથી નવી રીત વિચારવાનો પ્રયાસ કરો.
7. પ્રયોગ અને પરિણામથી શીખો
વિચાર સારો લાગે છે એટલે તે સાચો સાબિત થતો નથી. પરિણામ તપાસવું જરૂરી છે.
એક સરળ ઉદાહરણ
માનો કે કોઈ ગામમાં પાણીની સમસ્યા છે.
પરંપરાગત વિચાર:
“વધુ પાણીની ટાંકી બનાવવી જોઈએ.”
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચાર:
ગામમાં પાણીની જરૂરિયાત કેટલી છે?
હાલ કેટલું પાણી ઉપલબ્ધ છે?
કેટલું પાણી વપરાય છે?
કેટલું લીકેજમાં જાય છે?
પાણીનો સંગ્રહ કેટલો છે?
ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ શું છે?
વિતરણ વ્યવસ્થામાં ક્યાં ખામી છે?
શક્ય છે કે સમસ્યા માત્ર પાણીની અછત નહીં પરંતુ વિતરણ, સંગ્રહ અથવા બગાડની પણ હોય.
એટલે પ્રથમ સિદ્ધાંત આપણને શીખવે છે કે સમસ્યાનો દેખાતો ભાગ અને મૂળ સમસ્યા એક જ હોય એવું જરૂરી નથી.
આ વિચારની સૌથી મોટી શક્તિ
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારવાથી વ્યક્તિ દરેક વાતનો વિરોધી બની જાય એવું નથી. તેનો અર્થ છે કે કોઈ વિચારને માત્ર એટલા માટે સ્વીકારવો નહીં કે બધા લોકો તેને સ્વીકારે છે.
પરંતુ સાથે બીજી બાજુ પણ મહત્વની છે—દરેક પરંપરા ખોટી નથી અને દરેક નવો વિચાર સાચો નથી.
તેથી સાચી પ્રક્રિયા છે:
પ્રશ્ન → તથ્ય → વિશ્લેષણ → પ્રયોગ → પરિણામ → સુધારો
આ પ્રક્રિયા વ્યક્તિને ભાવનાત્મક નિર્ણય કરતાં વધુ તર્કસંગત નિર્ણય લેવામાં મદદ કરી શકે છે.
જીવનમાં તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
આજથી જ્યારે પણ કોઈ સમસ્યા આવે ત્યારે પોતાને પાંચ પ્રશ્ન પૂછો:
1. ખરેખર સમસ્યા શું છે?
2. હું કઈ વાતને પુરાવા વગર સાચી માની રહ્યો છું?
3. મૂળભૂત તથ્ય શું છે?
4. જો હું આ સમસ્યાને નવી રીતે જોઉં તો શું બદલાઈ શકે?
5. નાનો પ્રયોગ કરીને શું ચકાસી શકાય?
આ પાંચ પ્રશ્નો ઘણી વખત વિચારવાની દિશા બદલી શકે છે.
🌟 આજનો જીવનમંત્ર
“લોકો જે રીતે કરે છે તે જ રીતે કરવું જરૂરી નથી. પહેલાં સમજો કે કામ કેમ થાય છે; પછી તેને વધુ સારી રીતે કેવી રીતે કરી શકાય તે વિચારો.”
એલોન મસ્ક પાસેથી શીખવા જેવી 100 બાબતો — ભાગ 5
પ્રથમ સિદ્ધાંતથી વિચારવું
આલેખન : સતિષ પટેલ