પ્રસ્તાવના
ભારતના જાહેર જીવનમાં છેલ્લા 25 વર્ષ દરમિયાન નરેન્દ્ર મોદીની રાજકીય સફર ગુજરાતથી શરૂ થઈને દેશના વડાપ્રધાન પદ સુધી પહોંચી છે. વર્ષ 2001માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે જવાબદારી સંભાળ્યા બાદથી 2026 સુધીના આ સમયગાળામાં ગુજરાત અને દેશના વિકાસ સાથે આદિવાસી સમાજના શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર, પાણી, રસ્તા, વીજળી અને સામાજિક સશક્તિકરણના મુદ્દાઓ પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે.
આદિવાસી સમાજ ભારતના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે. પહાડી, જંગલ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં વસવાટ કરતા આ સમાજ સુધી વિકાસની સુવિધાઓ પહોંચાડવી હંમેશાં એક મોટો પડકાર રહ્યો છે. આદિવાસી વિસ્તારોમાં વિકાસની વાત માત્ર નવી ઇમારતો કે રસ્તાઓ બનાવવા પૂરતી નથી. સાચો વિકાસ ત્યારે કહેવાય જ્યારે ગામનો બાળક શાળામાં પહોંચે, દીકરીને શિક્ષણ મળે, યુવાનને ઉચ્ચ શિક્ષણ અને રોજગારની તક મળે, પરિવારને આરોગ્ય અને પીવાનું પાણી મળે તથા ખેડૂતને ખેતી માટે જરૂરી સુવિધાઓ મળે.
Ad..
નરેન્દ્ર મોદીના ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન આદિવાસી વિસ્તારોના સર્વાંગી વિકાસ માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, ખેતી, સિંચાઈ, રસ્તા, વીજળી અને રોજગાર જેવા ક્ષેત્રોને એકબીજા સાથે જોડવાનો અભિગમ જોવા મળ્યો. વનબંધુ કલ્યાણ જેવી પહેલો દ્વારા આદિવાસી સમાજને વિકાસની મુખ્યધારા સાથે જોડવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા. શાળાઓ, આશ્રમશાળાઓ, છાત્રાલયો અને કન્યા શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપતી વિવિધ યોજનાઓ આ પ્રક્રિયાનો ભાગ બની.
2014માં નરેન્દ્ર મોદી દેશના વડાપ્રધાન બન્યા બાદ આદિવાસી વિકાસનો વ્યાપ રાષ્ટ્રીય સ્તરે આગળ વધ્યો. એકલવ્ય મોડલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ, આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે શિષ્યવૃત્તિ, ઉચ્ચ શિક્ષણની તકો, કૌશલ્ય વિકાસ અને વિવિધ માળખાકીય યોજનાઓ દ્વારા આદિવાસી યુવાનોને શિક્ષણ અને વિકાસ સાથે જોડવાના પ્રયાસો થયા.
આગળના વર્ષોમાં PM-JANMAN અને ધરતી આબા જનજાતીય ગ્રામ ઉત્કર્ષ અભિયાન જેવી પહેલોમાં શિક્ષણ સાથે આવાસ, પીવાનું પાણી, આરોગ્ય, વીજળી, રસ્તા અને જીવનનિર્વાહ જેવા મુદ્દાઓને પણ જોડવામાં આવ્યા. આથી આદિવાસી વિકાસને એક સંકલિત અભિગમ મળ્યો.
આ લેખમાળામાં 1થી 25 સુધીના મુદ્દાઓ દ્વારા નરેન્દ્ર મોદીના છેલ્લા 25 વર્ષના જાહેર જીવન દરમિયાન આદિવાસી સમાજના વિકાસ, ખાસ કરીને શિક્ષણ અને શાળાઓ સાથે જોડાયેલી વિવિધ પહેલો અને યોજનાઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારો, ખાસ કરીને દક્ષિણ ગુજરાતના કપરાડા, ધરમપુર અને વલસાડ જેવા વિસ્તારોના સંદર્ભમાં પણ વિકાસના વિવિધ પાસાઓને સમજવાનો પ્રયત્ન રહેશે.
આ સફરનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે વિકાસની યોજનાઓ અંતરિયાળ ગામના અંતિમ પરિવાર સુધી કેટલી અસરકારક રીતે પહોંચી અને શિક્ષણ દ્વારા નવી પેઢી માટે કેટલી નવી તકો ઊભી થઈ. આ પ્રશ્નોના તથ્યઆધારિત અભ્યાસ સાથે 25 વર્ષના આદિવાસી વિકાસની સફરને સમજવાનો આ પ્રયાસ છે.
ગુજરાતમાં નરેન્દ્ર મોદીના મુખ્યમંત્રી તરીકે 2001થી વિકાસની શરૂઆત
વર્ષ 2001માં નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે જવાબદારી સંભાળી ત્યારે રાજ્ય વિકાસના અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું હતું. ગુજરાતમાં શહેરો અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારોની સાથે વિશાળ ગ્રામ્ય અને આદિવાસી વિસ્તાર પણ હતો. ખાસ કરીને દક્ષિણ ગુજરાત અને પૂર્વ ગુજરાતના અનેક આદિવાસી વિસ્તારોમાં પર્વતીય ભૂગોળ, અંતરિયાળ ગામો, મર્યાદિત પરિવહન અને શૈક્ષણિક સુવિધાઓ જેવા પ્રશ્નો વિકાસ માટે પડકારરૂપ હતા. આવા સંજોગોમાં વિકાસને માત્ર શહેરો પૂરતો સીમિત ન રાખીને ગ્રામ્ય અને આદિવાસી વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવાનો અભિગમ મહત્વનો બન્યો.
નરેન્દ્ર મોદીના ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન આદિવાસી વિકાસને શિક્ષણ, આરોગ્ય, આવક, પાણી, સિંચાઈ, વીજળી, રસ્તા અને રોજગાર જેવા વિવિધ ક્ષેત્રો સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. પાછળથી રાજ્ય સરકારના દસ્તાવેજોમાં આદિવાસી વિકાસ માટેના આ અભિગમને વનબંધુ કલ્યાણ યોજના અને મુખ્યમંત્રીના દસ મુદ્દાના કાર્યક્રમ સાથે જોડવામાં આવ્યો. આ કાર્યક્રમના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં રોજગાર, ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ, આર્થિક વિકાસ, આરોગ્ય, આવાસ, પીવાનું પાણી, સિંચાઈ, વીજળી, સર્વકાલીન રસ્તા અને શહેરી વિકાસનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
શિક્ષણને વિકાસનું કેન્દ્ર
આદિવાસી સમાજના વિકાસમાં શિક્ષણ સૌથી મહત્વનું સાધન છે. કારણ કે શિક્ષણથી બાળક માત્ર વાંચતા-લખતા શીખતું નથી, પરંતુ આગળ જઈને ઉચ્ચ શિક્ષણ, રોજગાર, વ્યવસાય અને સ્વાવલંબન તરફ આગળ વધી શકે છે. ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં બાળકો શાળામાં આવે, અભ્યાસ ચાલુ રાખે અને માધ્યમિક તથા ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધી પહોંચે તે માટે વિવિધ પ્રકારની શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ઊભી કરવામાં આવી.
ગુજરાત સરકારના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગના દસ્તાવેજ મુજબ વનબંધુ કલ્યાણ પહેલના સમયગાળામાં આદિવાસી શિક્ષણના વિસ્તરણ માટે મોટી સંખ્યામાં શાળાઓ, આશ્રમશાળાઓ, છાત્રાલયો, મોડેલ સ્કૂલો અને રહેણાંક શાળાઓનો વિકાસ થયો. વિભાગના એક અહેવાલમાં 671થી વધુ શાળાઓની સ્થાપના અને આશરે 1.5 લાખ વિદ્યાર્થીઓને લાભ મળ્યાનો ઉલ્લેખ છે. આ જ અહેવાલમાં 2001થી 2011 દરમિયાન રાજ્ય અને અનુસૂચિત જનજાતિ વસ્તી વચ્ચેનો સાક્ષરતા અંતર 21.4 ટકાથી ઘટીને 15.5 ટકા થયો હોવાનું જણાવાયું છે.
આ આંકડાઓ રાજ્ય સરકારના પ્રકાશનમાં રજૂ થયેલા છે; તેથી તેમને સરકારી કાર્યક્રમોના પરિણામ તરીકે રજૂ કરતી વખતે અન્ય સામાજિક-આર્થિક પરિબળો પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
અંતરિયાળ બાળકો માટે રહેણાંક શિક્ષણ
આદિવાસી વિસ્તારોમાં ઘણી વખત માધ્યમિક કે ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા ગામથી દૂર હોય છે. પરિણામે પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ માટે આગળનો અભ્યાસ મુશ્કેલ બની શકે છે. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને આશ્રમશાળા, આદર્શ નિવાસી શાળા અને છાત્રાલય જેવી વ્યવસ્થાઓ મહત્વપૂર્ણ બની.
ગુજરાતના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ મુજબ આશ્રમશાળાઓમાં આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ સાથે રહેવા અને જમવાની સુવિધા આપવામાં આવે છે. આ પ્રકારની વ્યવસ્થા ખાસ કરીને આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોના બાળકો માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે સરકારી છાત્રાલયોની પણ વ્યવસ્થા છે. રાજ્યના સત્તાવાર પોર્ટલ મુજબ હાલમાં 165 સરકારી છાત્રાલયોમાં આશરે 16,840 વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેવા-જમવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. જોકે આ સંખ્યા વર્તમાન સ્થિતિ દર્શાવે છે અને તેને 2001ની સ્થિતિ સાથે સીધી સરખામણી તરીકે લેવી યોગ્ય નથી.
દીકરીઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન
આદિવાસી વિસ્તારોમાં દીકરીઓનું શિક્ષણ ચાલુ રહે તે માટે પણ વિવિધ યોજનાઓનો ઉપયોગ થયો. શાળા દૂર હોવાના કારણે દીકરીઓનો અભ્યાસ અટકી ન જાય તે માટે ગુજરાતમાં વિદ્યા સાધના યોજના હેઠળ આદિવાસી વિદ્યાર્થિનીઓને સાયકલ આપવાની યોજના અમલમાં છે. આ યોજના 1995માં શરૂ થયેલી હોવાથી તેને નરેન્દ્ર મોદીના 2001 પછીના કાર્યકાળમાં શરૂ થયેલી યોજના તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં; પરંતુ આ સમયગાળા દરમિયાન પણ તેનો અમલ ચાલુ રહ્યો અને આદિવાસી કન્યા શિક્ષણ માટે તેનો ઉપયોગ થયો. સત્તાવાર માહિતી મુજબ 2019-20માં 46,992 વિદ્યાર્થિનીઓને તેનો લાભ મળ્યો હતો.
આ મુદ્દો દર્શાવે છે કે આદિવાસી શિક્ષણનો વિકાસ લાંબા સમયથી ચાલતી વિવિધ યોજનાઓના સતત અમલીકરણ સાથે જોડાયેલો છે.
પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓ માટે નવી તકો
આદિવાસી સમાજના પ્રતિભાશાળી બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણની વધુ સારી તક મળે તે માટે ટેલેન્ટ પૂલ સ્કૂલ વાઉચર યોજના જેવી પહેલ પણ કરવામાં આવી. સત્તાવાર માહિતી મુજબ આ યોજના 2008-09માં શરૂ થઈ હતી અને ધોરણ 5ના પ્રતિભાશાળી ST વિદ્યાર્થીઓને પસંદગી બાદ સારી શાળાઓમાં અભ્યાસ માટે આર્થિક સહાય આપવાનો તેનો હેતુ હતો.
આ પ્રકારની યોજનાઓનો મહત્વનો પાસો એ છે કે આદિવાસી વિદ્યાર્થી માત્ર પોતાના ગામની શાળામાં અભ્યાસ કરે એટલું નહીં, પરંતુ ક્ષમતા અને રસ અનુસાર વધુ સારી શૈક્ષણિક તક મેળવી શકે.
વનબંધુ કલ્યાણનો વ્યાપક અભિગમ
આદિવાસી સમાજનો વિકાસ માત્ર શિક્ષણથી પૂર્ણ થતો નથી. જો પરિવારને પાણી, વીજળી, આરોગ્ય, રસ્તો અને રોજગારની સુવિધા ન મળે તો બાળકના શિક્ષણ પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે. તેથી વનબંધુ કલ્યાણના અભિગમમાં વિવિધ ક્ષેત્રોને સાથે લેવામાં આવ્યા.
રાજ્ય સરકારના દસ્તાવેજોમાં વનબંધુ કાર્યક્રમ હેઠળ આદિવાસી પરિવારોની આવક વધારવા, ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ, આરોગ્ય, આવાસ, પીવાનું પાણી, સિંચાઈ, વીજળી અને રસ્તા જેવા ક્ષેત્રોને એક સાથે રાખવામાં આવ્યા હતા.
આ અભિગમની પાછળનો વિચાર એ હતો કે ગામમાં શાળા હોય અને બાળક નિયમિત શાળાએ જાય, પરંતુ પરિવારને રોજગાર કે પાણીની મુશ્કેલી હોય તો વિકાસ અધૂરો રહે છે. તેથી શિક્ષણ અને આર્થિક વિકાસને પરસ્પર જોડવામાં આવ્યો.
રસ્તા અને પરિવહન
આદિવાસી વિસ્તારોના વિકાસમાં રસ્તાનું મહત્વ વિશેષ છે. ગામ સુધી સારો રસ્તો હોય તો વિદ્યાર્થીઓ શાળાએ જઈ શકે છે, શિક્ષકોની અવરજવર સરળ બને છે અને દર્દીને આરોગ્ય કેન્દ્ર સુધી લઈ જવું પણ સરળ બને છે.
સાથે જ ખેડૂત પોતાની ખેતીની ઉપજ બજારમાં લઈ જઈ શકે છે અને યુવાનો રોજગાર તથા ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે નજીકના શહેરો સુધી પહોંચી શકે છે. આથી રસ્તો માત્ર પરિવહનની સુવિધા નથી, પરંતુ શિક્ષણ અને આર્થિક વિકાસની કડી પણ છે.
વીજળી અને પાણી
શાળામાં વીજળી હોય તો કમ્પ્યુટર અને અન્ય ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ શક્ય બને છે. વિદ્યાર્થીઓને ઘરે પણ અભ્યાસ માટે સુવિધા મળે છે. તેવી જ રીતે પીવાનું પાણી અને સિંચાઈની વ્યવસ્થા પરિવારના જીવન અને આવક બંનેને અસર કરે છે.
વનબંધુ કાર્યક્રમના દસ મુદ્દાઓમાં પીવાનું પાણી, સિંચાઈ અને સર્વવ્યાપી વીજળીનો સમાવેશ કરાયો હતો. રાજ્ય સરકારના એક સત્તાવાર દસ્તાવેજમાં આદિવાસી ગામોમાં વીજળી અને નળના પાણીની પહોંચમાં થયેલા વધારાના આંકડા પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
રોજગાર અને કૌશલ્ય વિકાસ
શિક્ષણ બાદ રોજગારની તક ઉપલબ્ધ થવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. આદિવાસી યુવાનો માટે કૌશલ્ય વિકાસ, ITI, કૃષિ આધારિત તાલીમ અને અન્ય વ્યવસાયિક શિક્ષણની તકો વધારવાનો પ્રયાસ થયો.
આદિજાતિ વિકાસ વિભાગના દસ્તાવેજોમાં વનબંધુ પહેલ સાથે 33 નવી ITI, એન્જિનિયરિંગ કોલેજો, નર્સિંગ અને ફિઝિયોથેરાપી કોલેજો, સાયન્સ કોલેજો, કૃષિ કોલેજો તથા કૃષિ પોલિટેક્નિક જેવી સંસ્થાઓ શરૂ કરવાના પ્રયાસોનો ઉલ્લેખ છે.
આથી આદિવાસી વિદ્યાર્થી માટે શિક્ષણનો અર્થ માત્ર પ્રાથમિક કે માધ્યમિક શાળા નહીં પરંતુ ઉચ્ચ શિક્ષણ અને કૌશલ્ય સુધી પહોંચવાનો માર્ગ બન્યો.
દક્ષિણ ગુજરાત માટે મહત્વ
વલસાડ, ડાંગ, નવસારી, તાપી અને અન્ય દક્ષિણ ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં પર્વતીય અને જંગલ વિસ્તાર હોવાથી વિકાસની પોતાની વિશિષ્ટ જરૂરિયાતો છે. કપરાડા અને ધરમપુર જેવા વિસ્તારોમાં શિક્ષણની સાથે રસ્તા, પાણી, સિંચાઈ, આરોગ્ય અને રોજગારની સુવિધાઓ પણ મહત્વ ધરાવે છે.
આ વિસ્તારોના વિકાસને સમજતી વખતે સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને ગામવાર વાસ્તવિક સ્થિતિને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. સરકારી યોજના જાહેર થવી એક બાબત છે અને તેનો લાભ દરેક ગામના દરેક પરિવાર સુધી પહોંચવો બીજી બાબત છે. તેથી વિકાસનું મૂલ્યાંકન માત્ર બજેટ કે યોજનાઓની સંખ્યા પરથી નહીં, પરંતુ લોકોના જીવનમાં આવેલા વાસ્તવિક પરિવર્તનથી કરવું જરૂરી છે.
2001થી આગળની સફર
2001માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે નરેન્દ્ર મોદીની રાજકીય સફરની શરૂઆત પછીના વર્ષોમાં આદિવાસી વિકાસ માટે શિક્ષણ અને માળખાકીય સુવિધાઓને સાથે લઈને કામ કરવાનો અભિગમ આગળ આવ્યો. 2007માં વનબંધુ કલ્યાણ પહેલની શરૂઆત થઈ હોવાનું ગુજરાત સરકારના પ્રકાશનમાં જણાવાયું છે.
આ પહેલને આગળ વધારતા આદિવાસી સમાજ માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, પાણી, વીજળી, રસ્તા અને આવકના વિવિધ કાર્યક્રમો વિકસાવવામાં આવ્યા. 2014માં નરેન્દ્ર મોદી ભારતના વડાપ્રધાન બન્યા બાદ આદિવાસી વિકાસનો વ્યાપ કેન્દ્ર સરકારની યોજનાઓ સાથે પણ જોડાયો.
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે આદિવાસી સમાજના વિકાસમાં માત્ર એક સરકાર કે એક વ્યક્તિના કાર્યકાળની ભૂમિકા તરીકે આખી પ્રક્રિયાને જોવી યોગ્ય નથી. અનેક યોજનાઓ અગાઉથી અસ્તિત્વમાં હતી અને વિવિધ સરકારો, વિભાગો તથા સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા તેનો અમલ થયો છે. નરેન્દ્ર મોદીના ગુજરાતના કાર્યકાળમાં કેટલીક પહેલોને નવા માળખા અને મોટા પાયે અમલીકરણ સાથે આગળ વધારવામાં આવી હોવાનું રાજ્ય સરકારના દસ્તાવેજોમાં દર્શાવવામાં આવે છે.
વિકાસની દિશા
2001થી શરૂ થયેલી આ સફરમાં આદિવાસી વિકાસના કેન્દ્રમાં શિક્ષણને સ્થાન આપવું મહત્વપૂર્ણ બાબત રહી. શાળા, છાત્રાલય, આશ્રમશાળા, મોડેલ સ્કૂલ, ઉચ્ચ શિક્ષણ, શિષ્યવૃત્તિ, કૌશલ્ય વિકાસ અને રોજગાર—આ તમામને એકબીજા સાથે જોડવાથી નવી પેઢી માટે વિકાસની તકો ઊભી થઈ શકે છે.
પરંતુ આગામી પડકાર હજુ પણ મોટો છે. અંતરિયાળ વિસ્તારમાં દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળે, શાળામાં પૂરતા શિક્ષકો હોય, ડિજિટલ સુવિધા પહોંચે, દીકરીઓ ધોરણ 12 અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધી પહોંચે, યુવાનોને સ્થાનિક સ્તરે રોજગાર મળે અને પરિવારોને પાણી-આરોગ્ય-રસ્તા જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ મળે—આ બાબતો સતત ધ્યાન માંગે છે.
આથી 2001થી શરૂ થયેલી વિકાસયાત્રાને માત્ર ભૂતકાળની સિદ્ધિઓ તરીકે નહીં પરંતુ આગામી પેઢીના આદિવાસી સમાજને વધુ શિક્ષિત, સ્વાવલંબી અને સશક્ત બનાવવાની સતત પ્રક્રિયા તરીકે જોવી જરૂરી છે.