દિવાળી એટલે માત્ર દીવડાં પ્રગટાવવાનો, ફટાકડા ફોડવાનો કે મીઠાઈઓ વહેંચવાનો તહેવાર નથી, પરંતુ દિવાળી એટલે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ જવાની આધ્યાત્મિક યાત્રા. દિવાળી એટલે અસત્ય પર સત્યનો વિજય, અધર્મ પર ધર્મનો વિજય અને અહંકાર પર સંસ્કારનો વિજય. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દિવાળીનું આગવું મહત્ત્વ છે. આ પર્વ આપણને ભગવાન શ્રીરામના આદર્શ જીવન, ત્યાગ, સત્ય, કર્તવ્યનિષ્ઠા અને રામરાજ્યની પવિત્ર પરિકલ્પનાની યાદ અપાવે છે.
આજે આસો વદ અમાસ એટલે કે દીપાવલીના પાવન અવસરે વસુધૈવ કુટુંબકમ્ ભાવનામાં માનતા સૌ પરિવારજનોને હાર્દિક શુભકામનાઓ. ઈશ્વરને પ્રાર્થના કે દીપકની જ્યોતની જેમ દરેકના જીવનમાં સુખ, શાંતિ, સમૃદ્ધિ, આરોગ્ય અને સદ્વિચારોનો પ્રકાશ ફેલાય. આપણે પોતે તો પ્રકાશિત થઈએ જ, પરંતુ આપણા જીવનના પ્રકાશથી બીજાના જીવનમાં પણ અજવાળું પાથરી શકીએ એવી અંતરની અભિલાષા.
ગઈકાલે મને ગયા વર્ષની દિવાળી નિમિત્તે લખેલો મારો એક જૂનો લેખ ફરીથી મોકલવામાં આવ્યો. કદાચ મોકલનારનો ભાવ એવો હશે કે આ લેખ ફરીથી રજૂ થયો છે. પરંતુ દિવાળીના મહાત્મ્યની વાત જ એવી છે કે તેના મૂળ સંદેશમાં દર વર્ષે નવીનતા કરતાં શાશ્વતતા વધારે છે. ભગવાન શ્રીરામે રાવણનો વધ કરીને વિજય પ્રાપ્ત કર્યો અને ચૌદ વર્ષના વનવાસ બાદ માતા સીતા તથા ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે અયોધ્યા પરત ફર્યા. તેમના આગમનની ખુશીમાં અયોધ્યાવાસીઓએ દીવડાં પ્રગટાવી સમગ્ર નગરીને પ્રકાશિત કરી હતી. આ પ્રસંગ ધર્મ અને સત્યના વિજયનું પ્રતીક બની ગયો. આથી દિવાળીનો સંદેશ દર વર્ષે યાદ કરવો એ માત્ર પુનરાવર્તન નથી, પરંતુ જીવનમાં સદ્વિચારોનું પુનર્જાગરણ છે.
દિવાળીનું સાચું મહાત્મ્ય : મનનો અંધકાર દૂર કરવાનો સંકલ્પ
દિવાળી હિન્દુ સંસ્કૃતિનો એક અનોખો અને લોકપ્રિય તહેવાર છે. નાના બાળકોથી લઈને વડીલો સુધી દરેક વ્યક્તિ આ પર્વની આતુરતાપૂર્વક રાહ જુએ છે. ઘરની સફાઈ, રંગોળી, દીવડાં, નવા વસ્ત્રો, મીઠાઈઓ અને પરિવારજનો સાથેની ખુશીઓ આ પર્વને વિશેષ બનાવે છે. પરંતુ સમય બદલાતાં ઉત્સવોની ઉજવણીની રીત બદલાઈ રહી છે. ઘણી વખત આપણે ઉત્સવની ઉજવણી તો કરીએ છીએ, પરંતુ તેની પાછળ રહેલો મૂળ હેતુ અને જીવનમૂલ્યો ભૂલી જઈએ છીએ.
દિવાળીનો સાચો હેતુ માત્ર ઘરની સફાઈ કરવાનો નથી, પરંતુ આપણા મનની અંદર રહેલા ક્રોધ, લોભ, મોહ, અહંકાર, ઈર્ષ્યા અને દ્વેષની સફાઈ કરવાનો પણ છે. ઘરનાં ખૂણેખાંચરાંમાંથી કચરો દૂર કરીએ છીએ, તેવી જ રીતે મનમાંથી નકારાત્મક વિચારો દૂર કરવાની જરૂર છે.
ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિના મૂળમાં પરોપકાર, સેવા, સહઅસ્તિત્વ અને માનવતાની ભાવના રહેલી છે. વસુધૈવ કુટુંબકમ્ એટલે સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે. આ વિચાર આપણને શીખવે છે કે માત્ર પોતાના પરિવાર કે પોતાના સુખનો વિચાર કરવો પૂરતો નથી; સમાજના છેવાડાના માનવી સુધી સુખ, સહાય અને સન્માન પહોંચે તે પણ આપણું કર્તવ્ય છે.
પરંતુ આજના સમયમાં ભૌતિક સુખસગવડોની દોડમાં માનવી સ્વાર્થ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. વધુ મેળવવાની ઈચ્છા અને વધુ સંગ્રહ કરવાની લાલસા વચ્ચે જીવનની શાંતિ ક્યાંક ખોવાઈ રહી છે. આજે જે મળ્યું છે તે પૂરતું નથી અને આવતીકાલે શું મળશે તેની ચિંતા સતત સતાવે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં દિવાળી આપણને સંતોષ, સહકાર અને સાદગીનો સંદેશ આપે છે.
અમાસની રાત્રિમાં પ્રકાશનું આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ
દિવાળીની વિશેષતા એ છે કે આખા વર્ષમાં આવતી અમાસની રાત્રિઓમાં આ અમાસને પ્રકાશના પર્વ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. બહાર અંધકાર હોય છે, પરંતુ દરેક ઘરનાં આંગણામાં પ્રગટેલા દીવડાં પ્રકાશ ફેલાવે છે.
આ પ્રકાશ માત્ર માટીના દીવામાંથી નીકળતો પ્રકાશ નથી, પરંતુ અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફ આગળ વધવાનો આધ્યાત્મિક સંદેશ છે.
હિન્દુ તત્ત્વજ્ઞાનમાં આત્માને શુદ્ધ, અવિનાશી અને શાશ્વત માનવામાં આવ્યો છે. માનવી માત્ર શરીર નથી, પરંતુ તેની અંદર એક ચેતન તત્ત્વ રહેલું છે, જેને આત્મા કહેવાય છે. જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના અંતરમાં રહેલા આ તત્ત્વને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે જીવન પ્રત્યેનો તેનો દૃષ્ટિકોણ બદલાય છે.
જ્ઞાનનો પ્રકાશ અજ્ઞાનને દૂર કરે છે. સત્યનો પ્રકાશ અસત્યને દૂર કરે છે. પ્રેમનો પ્રકાશ દ્વેષને દૂર કરે છે અને કરુણાનો પ્રકાશ માનવીને માનવતા તરફ દોરી જાય છે.
આથી દિવાળીનો દીવો આપણને યાદ અપાવે છે કે બહારના ઘરની સાથે અંતરાત્માને પણ પ્રકાશિત કરવો જોઈએ. સાચી દિવાળી ત્યારે જ છે, જ્યારે આપણા વિચારો શુદ્ધ બને, વાણીમાં મીઠાશ આવે અને વર્તનમાં માનવતા દેખાય.
ભગવાન શ્રીરામનું અયોધ્યામાં આગમન અને રામરાજ્યની સ્થાપના
દિવાળીના પર્વ સાથે જોડાયેલી સૌથી જાણીતી પૌરાણિક કથા ભગવાન શ્રીરામના અયોધ્યા આગમનની છે. ભગવાન શ્રીરામે પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરીને ચૌદ વર્ષનો વનવાસ સ્વીકાર્યો હતો. આ દરમિયાન માતા સીતા અને ભાઈ લક્ષ્મણ તેમની સાથે રહ્યા હતા. રાવણે માતા સીતાનું હરણ કર્યું, ત્યારબાદ ભગવાન શ્રીરામે ધર્મની રક્ષા અને અધર્મના નાશ માટે યુદ્ધ કર્યું. અંતે રાવણનો પરાજય થયો અને સત્યનો વિજય થયો.
ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કરીને ભગવાન શ્રીરામ અયોધ્યા પરત ફર્યા ત્યારે અયોધ્યાવાસીઓએ ઘી અને તેલના દીવડાં પ્રગટાવી તેમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું. આ આનંદના પ્રસંગે સમગ્ર અયોધ્યા પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠી હતી.
ભગવાન શ્રીરામનું જીવન આપણને શીખવે છે કે સત્તા કરતાં કર્તવ્ય મોટું છે, અહંકાર કરતાં વિનમ્રતા મોટી છે અને સ્વાર્થ કરતાં પરિવાર તથા સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી મોટી છે.
રામરાજ્ય એટલે માત્ર એક રાજકીય વ્યવસ્થા નહીં, પરંતુ ન્યાય, સમાનતા, સુરક્ષા, સદાચાર, કરુણા અને પ્રજાના કલ્યાણ પર આધારિત આદર્શ સમાજવ્યવસ્થા. જ્યાં કોઈ વ્યક્તિ અન્યાયનો ભોગ ન બને, જ્યાં ગરીબ અને નબળા વર્ગને પણ ન્યાય મળે અને જ્યાં શાસનનું કેન્દ્ર વ્યક્તિગત સ્વાર્થ નહીં પરંતુ લોકકલ્યાણ હોય, તેવી વ્યવસ્થાને રામરાજ્યની ભાવના સાથે જોડી શકાય.
આપણે સૌએ આપણા ઘર, પરિવાર, ગામ અને સમાજમાં આવા મૂલ્યો સ્થાપિત કરવાનો સંકલ્પ કરવો જોઈએ.
દરેક માનવીની અંદર રામ અને રાવણ બંને વસે છે
રામાયણ માત્ર ત્રેતાયુગની કથા નથી, પરંતુ માનવીના જીવનને સમજવાનો અરીસો છે. ભગવાન શ્રીરામ સત્ય, મર્યાદા, કર્તવ્ય અને સદાચારનું પ્રતીક છે, જ્યારે રાવણ અહંકાર, અસત્ય અને અધર્મનું પ્રતીક છે.
આજે કદાચ દરેક વ્યક્તિના અંતરમાં રામ અને રાવણ બંનેના ગુણો રહેલા છે. પ્રશ્ન એટલો જ છે કે આપણે કોને પ્રાધાન્ય આપીએ છીએ?
જ્યારે આપણે સત્ય જાણતા હોવા છતાં અસત્યનો માર્ગ પસંદ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણી અંદરનો રાવણ મજબૂત બને છે. જ્યારે આપણે કોઈ જરૂરિયાતમંદની મદદ કરીએ છીએ, અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવીએ છીએ અને ઈમાનદારીથી જીવન જીવીએ છીએ, ત્યારે આપણી અંદરનું રામતત્ત્વ જાગૃત થાય છે.
આજના સમયમાં સૌથી મોટી જરૂરિયાત એ છે કે આપણે આપણા અંતરમાં રહેલા અહંકાર અને સ્વાર્થરૂપી રાવણનો નાશ કરીએ. કારણ કે અહંકાર જ સૌથી મોટો અંધકાર છે. વ્યક્તિ પાસે ગમે તેટલી સંપત્તિ, સત્તા અને પ્રતિષ્ઠા હોય, પરંતુ જો તેની અંદર માનવતા નથી, તો જીવનનો સાચો પ્રકાશ પ્રાપ્ત થયો કહેવાય નહીં.
ઈમાનદારી, નીતિ અને માનવતાની સાચી કસોટી
આજના સમાજમાં ઈમાનદારી અને નીતિ વિશે વાતો ઘણી થાય છે. પરંતુ જ્યારે જીવનમાં મુશ્કેલી આવે છે, જ્યારે સ્વાર્થ અને સિદ્ધાંત વચ્ચે પસંદગી કરવાની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે, ત્યારે ઘણી વખત વ્યક્તિ પોતાના સિદ્ધાંતો બદલી નાખે છે.
આપણે ઈચ્છીએ છીએ કે સામેવાળી વ્યક્તિ ઈમાનદાર રહે, પરંતુ એ જ અપેક્ષા આપણે પોતાના જીવનમાં કેટલી ઉતારીએ છીએ? બીજાએ અન્યાય ન કરવો જોઈએ એવી અપેક્ષા રાખતા પહેલાં આપણે પોતે અન્યાયથી દૂર રહીએ છીએ કે નહીં તે વિચારવું જરૂરી છે.
જરૂરિયાતો વધતી જાય છે અને તેની સાથે સંગ્રહ કરવાની વૃત્તિ પણ વધે છે. પરંતુ જીવનની સાચી સમૃદ્ધિ માત્ર સંપત્તિના સંગ્રહમાં નથી, પરંતુ સંતોષ, સદાચાર અને સારા સંબંધોમાં રહેલી છે.
નાની નાની જાગૃતિ જીવનમાં મોટો પરિવર્તન લાવી શકે છે. કોઈ ભૂખ્યા વ્યક્તિને ભોજન આપવું, જરૂરિયાતમંદ બાળકના શિક્ષણમાં સહયોગ આપવો, વૃદ્ધોની સેવા કરવી, પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું અને સમાજમાં ભાઈચારો જાળવવો એ પણ દિવાળીના દીવડાં પ્રગટાવવા સમાન છે.
આ દિવાળીએ એક નવો સંકલ્પ કરીએ
દિવાળીનો તહેવાર આપણને માત્ર એક દિવસની ખુશી આપીને ન જાય, પરંતુ આખા વર્ષ માટે જીવન જીવવાની નવી દિશા આપે તે જરૂરી છે.
આ પાવન અવસરે આપણે સૌ સંકલ્પ કરીએ કે:
આપણા જીવનમાં હંમેશાં સત્ય અને ઈમાનદારીનો માર્ગ અપનાવીશું.
અહંકાર, ઈર્ષ્યા, દ્વેષ અને સ્વાર્થથી દૂર રહીશું.
પરિવાર અને સમાજમાં પ્રેમ, સહકાર અને સંવાદ જાળવીશું.
ગરીબ, જરૂરિયાતમંદ અને છેવાડાના માનવીની મદદ કરીશું.
પ્રકૃતિ, પર્યાવરણ અને આપણી સંસ્કૃતિનું જતન કરીશું.
નવી પેઢીમાં સારા સંસ્કાર, શિક્ષણ અને માનવતાનું સિંચન કરીશું.
ધર્મના નામે ભેદભાવ નહીં, પરંતુ પ્રેમ અને એકતાનો સંદેશ ફેલાવીશું.
આપણું ગામ, આપણો જિલ્લો, આપણું રાજ્ય અને આપણો દેશ જ્ઞાન, શિક્ષણ, આરોગ્ય, સમાનતા અને માનવતાના પ્રકાશથી ઝળહળે તે માટે સૌએ પોતાની જવાબદારી નિભાવવી જોઈએ.
સાચી દિવાળી અંતરના પરિવર્તનમાં છે
દિવાળી આપણને ભૂતકાળની ભૂલો ભૂલીને ભવિષ્યને વધુ સુંદર બનાવવાની તક આપે છે. વીતેલા સમયમાં જે કંઈ થયું તેમાંથી શીખીને હવે જીવનમાં સારા વિચારો અને સારા કર્મોનો સ્વીકાર કરવો જોઈએ.
જો આજે રાવણ આપણી સામે આવે તો કદાચ તે પણ પોતાના અહંકાર અને ચરિત્રની સરખામણીમાં માનવીના બદલાતા જીવન વિશે પ્રશ્ન કરે! કારણ કે ઘણી વખત આપણે જાણીએ છીએ કે શું સાચું છે, છતાં પણ સાચા માર્ગે ચાલવાની હિંમત કરી શકતા નથી.
આથી આ દિવાળીએ માત્ર ઘરમાં દીવડાં પ્રગટાવવાને બદલે અંતરમાં પણ એક દીવો પ્રગટાવીએ. એવો દીવો જે ક્યારેય ઓલવાય નહીં. જે આપણને દરેક પરિસ્થિતિમાં સત્ય, ન્યાય અને માનવતાના માર્ગે ચાલવાની પ્રેરણા આપે.
આવો, આ પવિત્ર પર્વે પ્રાકૃતિક, સાંસ્કૃતિક, પારિવારિક અને વ્યક્તિગત સંસ્કારોના સંવર્ધનનો સંકલ્પ કરીએ. સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે એવી ભાવના સાથે સૌના સુખમાં પોતાનું સુખ અને સૌના દુઃખમાં પોતાની જવાબદારી અનુભવીએ.
ઈશ્વર ચરણે પ્રાર્થના કે આવનારું નૂતન વર્ષ દરેક માટે સુખમય, શાંતિમય, આરોગ્યપ્રદ અને સમૃદ્ધિદાયક બને. દરેક ઘરમાં પ્રેમનો દીવો પ્રગટે, દરેક હૃદયમાં માનવતાનો પ્રકાશ જાગે અને સમાજમાંથી બદી, અન્યાય તથા અસમાનતાનો અંધકાર દૂર થાય.
ચાલો, આ દિવાળીએ બહારના અંધકારની સાથે અંતરના અંધકારને પણ દૂર કરીએ. રાવણરૂપી અહંકારનો નાશ કરી રામરૂપી સત્ય, પ્રેમ અને કરુણાને આપણા જીવનમાં સ્થાન આપીએ. રામરાજ્યની પરિકલ્પનાને માત્ર શબ્દોમાં નહીં, પરંતુ આપણા આચરણમાં સાકાર કરવાનો સંકલ્પ કરીએ.
સૌને દિવાળી અને નૂતન વર્ષાભિનંદન!