રવિવારની રજા પાછળનો ઈતિહાસ – મજૂર સંઘર્ષની કહાની
આજના સમયમાં રવિવાર મોટાભાગના લોકો માટે આરામ, પરિવાર સાથે સમય વિતાવવાનો અને મનપસંદ પ્રવૃત્તિઓનો દિવસ છે. શાળા, કચેરી અને કારખાનાઓમાં સામાન્ય રીતે રવિવારની રજા હોય છે, પરંતુ પહેલાં એવું નહોતું. એક સમય એવો હતો જ્યારે મજૂરોને અઠવાડિયાના તમામ દિવસો સતત મહેનત કરવી પડતી હતી. ખાસ કરીને બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન મજૂરોની સ્થિતિ ઘણી કઠિન હતી અને તેમને આરામ માટે કોઈ નિશ્ચિત દિવસ મળતો નહોતો.
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતના કારખાનાઓમાં કામ કરતા મજૂરો લાંબા કલાકો સુધી સતત કામ કરતા હતા. મુંબઈના મિલ મજૂરોની પરિસ્થિતિ તો ખાસ કરીને દયનીય હતી. તેઓને રોજબરોજ ભારે મહેનત કરવી પડતી અને પરિવાર માટે સમય કાઢવો મુશ્કેલ બનતો. આ સ્થિતિ સામે મજૂરોમાં અસંતોષ વધતો ગયો અને ધીમે ધીમે મજૂર આંદોલનો શરૂ થયા. આ આંદોલનોનો મુખ્ય હેતુ મજૂરોને આરામ અને માનવિય જીવન માટેનો સમય મળવો જોઈએ તે હતો.
આ સંઘર્ષમાં મજૂર નેતા નારાયણ મેઘાજી લોખંડેએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ શાસકો સમક્ષ રજૂઆત કરી કે મજૂરોને અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછો એક દિવસ આરામ માટે મળવો જરૂરી છે. તેમના પ્રયત્નો અને મજૂરોના આંદોલનના પરિણામે 10 જૂન 1890ના રોજ રવિવારને સત્તાવાર રજાનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. આ નિર્ણયથી મજૂરોને અઠવાડિયામાં એક દિવસ આરામ મળવાનો માર્ગ ખુલ્યો.
રવિવારને રજા તરીકે પસંદ કરવાની પાછળ ધાર્મિક અને વ્યવહારિક બંને કારણો હતા. બ્રિટિશ શાસકો ખ્રિસ્તી ધર્મના અનુયાયી હોવાથી તેઓ રવિવારે ચર્ચમાં પ્રાર્થના કરતા અને આ દિવસને પવિત્ર માનતા. તેથી આ દિવસ આરામ માટે યોગ્ય માનવામાં આવ્યો. સાથે જ નારાયણ મેઘાજી લોખંડેએ દલીલ કરી હતી કે હિંદુ પરંપરામાં પણ રવિવારનો દિવસ સૂર્ય દેવ અને ખંડોબા સાથે જોડાયેલો હોવાથી ભારતીય મજૂરો માટે પણ આ દિવસ અનુકૂળ છે.
રવિવારને આરામના દિવસ તરીકે માનવાની પરંપરા ભારતમાંથી શરૂ થઈ નહોતી. ઈ.સ. 321માં રોમન સમ્રાટ કોન્સ્ટેન્ટાઇન ધ ગ્રેટે રોમન સામ્રાજ્યમાં રવિવારને સત્તાવાર આરામનો દિવસ જાહેર કર્યો હતો. ત્યારબાદ આ પ્રથા યુરોપના ઘણા દેશોમાં ફેલાઈ અને બ્રિટિશ શાસન દ્વારા ભારતમાં પણ સ્વીકારવામાં આવી.
આજે આપણે રવિવારને સામાન્ય રજા તરીકે સ્વાભાવિક રીતે સ્વીકારી લઈએ છીએ, પરંતુ તેની પાછળ મજૂરોના લાંબા સંઘર્ષ અને નેતાઓના પ્રયત્નો છુપાયેલા છે. રવિવાર માત્ર રજા નહીં, પરંતુ કામદારોના અધિકારો અને માનવિય જીવન માટે થયેલા સંઘર્ષનું પ્રતીક છે. તેથી રવિવારનો દિવસ આરામ સાથે સાથે આ ઇતિહાસને યાદ કરવાનો દિવસ પણ છે.
