એવાં રે અમે એવાં! – આ પદમાં નરસિંહ કોને “હળવું કરમ” કહે છે?

મિત્રો – શુભ સવાર.
એવાં રે અમે એવાં! – આ પદમાં નરસિંહ કોને “હળવું કરમ” કહે છે?
હે ઈશ્વર,
આપનાં શ્રીચરણોમાં મારાં સહ પરિવાર સાદર સાષ્ટાંગ પ્રેમ પ્રણામ. આજના સમાજની એક કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે માનવી પોતે જે છે, તેવું રહેવા કરતાં પોતે કંઈક વિશેષ છે એવું દેખાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ દંભ અને પાખંડનો સ્વભાવ આજના સમાજમાં ખૂબ જ વધી ગયો છે. બહારથી ધર્મ, ભક્તિ અને સંસ્કારની વાતો કરવામાં આવે છે, પરંતુ અંદરથી માનવી સ્વાર્થ, અભિમાન અને દેખાવમાં જ ફસાઈ જાય છે.
ભક્તિમાર્ગમાં સૌથી મોટા બે અવરોધ છે – દંભ અને પાખંડ. ઈશ્વરને આપણાથી કોઈ વિશેષતા કે દેખાવની અપેક્ષા નથી. ઈશ્વર તો માત્ર એટલું જ ઈચ્છે છે કે માણસ પોતે જેવો છે તેવો જ નિર્મળ ભાવથી ઈશ્વર પાસે જાય. પોતાની ખામીઓ, પોતાની નબળાઈઓ અને પોતાના અહંકારને સ્વીકારીને ભગવાનના ચરણોમાં સમર્પિત થાય. પરંતુ માનવી એના વિપરીત ચાલે છે. તે પોતાને જ્ઞાની, દાતા અને મહાન ભક્ત તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જાણે કે ઈશ્વરને પણ છેતરી શકાય!
પરંતુ ઈશ્વર તો અંતર્યામી છે. માણસ અંદરથી જેવો હોય છે તેવો જ ઈશ્વરને દેખાય છે. તેથી માણસે પોતાની અંદરની સચ્ચાઈને સ્વીકારવી જોઈએ.
આ સંદર્ભમાં ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતાનું પ્રસિદ્ધ પદ “એવાં રે અમે એવાં” ખૂબ જ અર્થસભર છે. આ પદ માત્ર ભક્તિનું ગીત નથી, પરંતુ સમાજને અરીસો બતાવતું એક સત્ય છે.
આ પદનો જન્મ ત્યારે થયો હતો જ્યારે નરસિંહ મહેતા હરિજનોના વસાહતમાં જઈને ભજન-કીર્તન કરતા હતા. તે સમયના સમાજમાં જ્ઞાતિવાદ અને અસ્પૃશ્યતાનો ભારે પ્રભાવ હતો. જ્યારે નાગર સમાજને ખબર પડી કે નરસિંહ મહેતા હરિજનો સાથે ભજન કરે છે, ત્યારે તેમને નાત બહાર કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.
તે સમયે નરસિંહ મહેતાએ ખૂબ જ નિર્ભયતાથી કહ્યું –
“એવાં રે અમે એવાં, તમે કહો છો વળી તેવા રે…”
અર્થાત્ તમે અમને જેવું કહો છો અમે એવાં જ છીએ. જો ભક્તિ કરવાને કારણે તમે અમને ભ્રષ્ટ કહેશો તો પણ અમે ભગવાન દામોદરની સેવા છોડવાના નથી.
આ પદમાં નરસિંહ મહેતા પોતાનું જીવન ખુલ્લા દિલથી સ્વીકારી લે છે. તેઓ કહે છે કે પહેલા તો હું ઘર-સંસારના રાગમાં બંધાયેલો હતો. પત્ની માણેક સાથે લગ્ન કર્યા, ઘર વસાવ્યું, સંતાનો થયા અને જીવનનો લાલ રંગ ઘરમાં ફેલાયો. પરંતુ જ્યારે ભગવાનની ભક્તિનો સાચો આનંદ અનુભવાયો ત્યારે ઘર હરિરસથી છલોછલ થઈ ગયું.
હવે તેઓ ઘર-ઘર ભજન ગાતા ફરી રહ્યા છે. સમાજ શું કહે છે તેની ચિંતા કર્યા વગર તેઓ ભક્તિના માર્ગે આગળ વધી રહ્યા છે.
પદના ત્રીજા ભાગમાં નરસિંહ મહેતા પોતાની નમ્રતા દર્શાવે છે. તેઓ કહે છે કે આખા સમાજમાં હું સૌથી ખરાબ માણસ ગણાતો હોઈશ. તમે મને જે નામથી બોલાવો તે ચાલશે. પરંતુ ભગવાન પ્રત્યે જે પ્રેમ લાગ્યો છે તે ખૂબ ઊંડો છે, અને એ પ્રેમ મને છોડવાનો નથી.
આ શબ્દોમાં નરસિંહની નિર્મળતા અને સાદગી દેખાય છે. તેઓ સમાજની ટીકા સામે કોઈ ક્રોધ કે વિરોધ નથી કરતા. માત્ર એટલું જ કહે છે કે ભગવાન પ્રત્યેનો પ્રેમ મારા માટે સૌથી મહત્વનો છે.
પદના ચોથા ભાગમાં નરસિંહ મહેતા કર્મકાંડ અને સાચી ભક્તિ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવે છે. તેઓ કહે છે કે જ્ઞાતિ, જાતિ અથવા નિયમો પ્રમાણે કરાતાં કર્મકાંડ મને ગમતા નથી. સાચી ભક્તિ એ હૃદયની ભાવના છે. ભગવાનના નામનું સ્મરણ અને પ્રેમભરી સેવા એ જ સાચો ધર્મ છે.
સાંસારિક પદાર્થો અને વિષયસુખો ભગવાનની ભક્તિ સામે કંઈ જ નથી. ભક્તિનો આનંદ એટલો ઊંચો છે કે તેની સામે દુનિયાના બધા સુખ નાનું લાગી પડે છે.
આ પદની સૌથી મહત્વની પંક્તિ છે –
“હળવા કરમનો હું નરસૈયો…”
અહીં નરસિંહ મહેતા પોતાને “હળવા કરમનો” કહે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તેઓ નબળા છે અથવા અયોગ્ય છે. “હળવા કરમ”નો અર્થ છે – સરળ, નિર્ભાર અને નિર્મળ જીવન જીવતો ભક્ત.
તેઓ કહે છે કે મને કોઈ શાસ્ત્રીય પંડિતાઈ નથી. હું કોઈ મહાન વિદ્વાન નથી. હું તો માત્ર હરિનામ ગાતો એક સામાન્ય ભક્ત છું.
આજના સમયમાં પણ આ સંદેશ ખૂબ જ પ્રાસંગિક છે. આજે લોકો ધર્મને દેખાવ સાથે જોડે છે. મોટા યજ્ઞ, ભવ્ય કાર્યક્રમો, વિશાળ મંદિરો – આ બધું મહત્વનું છે, પરંતુ જો અંદરથી નિર્મળ ભાવ ન હોય તો તે ભક્તિનું સાચું સ્વરૂપ નથી.
નરસિંહ મહેતા કહે છે કે સાચો વૈષ્ણવ તે છે જે દરેક માનવીમાં ભગવાનને જુએ. જે હરિજનો સાથે ભેદભાવ કરે છે તે ભક્તિના માર્ગથી દૂર છે.
આ પદ આપણને ચાર મહત્વની વાતો શીખવે છે:
ભક્તિમાં દંભ અને પાખંડનો ત્યાગ જરૂરી છે.
સાચી ભક્તિ માટે સમાજની ટીકા સહન કરવાની તૈયારી હોવી જોઈએ.
કર્મકાંડ કરતાં હૃદયની ભાવના મહત્વની છે.
હરિનામ સ્મરણ ભક્તિમાર્ગનો સૌથી સરળ માર્ગ છે.
જ્યારે માણસ નિર્મળ હૃદયથી ભગવાનનું સ્મરણ કરે છે ત્યારે તે ધીમે ધીમે અહંકારથી મુક્ત થાય છે. પછી તેને દરેક જીવમાં ભગવાનનું દર્શન થવા લાગે છે.
આજના સમયમાં આપણે પણ નરસિંહ મહેતાના આ સંદેશને સમજવાની જરૂર છે. જો આપણે પોતાના અંદરના દંભ અને અહંકારને છોડીને નિર્મળ બનીએ તો જીવનમાં સાચો આનંદ મળી શકે.
ચાલો આપણે પણ એક નાનકડી પ્રાર્થના કરીએ –
ભગવાને જેમ બનાવ્યા છીએ તેમ સ્વીકારીને, ફરિયાદ વગર અને નિર્મળ ભાવથી જીવન જીવવાની શક્તિ આપે.
આ ભાવ સાથે હું મારા શબ્દોને અહીં વિરામ આપું છું.
ફરી મળશું નવા ચિંતન-મનન સાથે.
સૌને આજના દિવસના સ્નેહવંદન અને જય સીયારામ.