કોવિડ બાદ સૌથી મોટું ‘એનર્જી લોકડાઉન’ આવી રહ્યું છે?

કોવિડ બાદ લાગવા જઈ રહ્યું છે સૌથી મોટું ‘લોકડાઉન’? – ઈરાન યુદ્ધના કારણે વિશ્વ ઊર્જા સંકટ તરફ, સરકારો તૈયારીઓ શરૂ
વિશ્વમાં ફરી એકવાર મોટું આર્થિક અને જીવનશૈલી સંકટ ઊભું થવાની શક્યતા અંગે ચર્ચાઓ તેજ બની છે. અમેરિકા-ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધના કારણે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગ ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં દરિયાઈ ટ્રાફિક ભારે અસરગ્રસ્ત બન્યો છે. આ સંજોગોમાં અનેક દેશોએ ઊર્જા બચત માટે તાત્કાલિક પગલાં અંગે ચર્ચા શરૂ કરી છે અને કેટલાક નિષ્ણાતો આ સ્થિતિને “કોવિડ બાદનું સૌથી મોટું લોકડાઉન જેવી પરિસ્થિતિ” ગણાવી રહ્યા છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સંકટ – વિશ્વના ઓઈલ પુરવઠા પર મોટો ફટકો
મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજોની અવરજવર લગભગ ઠપ્પ થઈ ગઈ હોવાનું આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા રિપોર્ટ્સમાં જણાવાયું છે. વિશ્વના કુલ ઓઈલ પુરવઠામાંથી લગભગ 20 ટકા જેટલું ઓઈલ આ જ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે.

તાજેતરના રિપોર્ટ અનુસાર યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ઘણા ઓઈલ ટેન્કરોને આ માર્ગ છોડવો પડ્યો છે અને કેટલીક શિપિંગ કંપનીઓએ તેમના ટ્રાન્સિટને સ્થગિત કરી દીધા છે. આ કારણસર વૈશ્વિક બજારમાં ઓઈલની અછત ઊભી થઈ રહી છે.
ભારતીય અખબારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર મુજબ ઓઈલના ભાવ હવે ફરીથી 100 ડોલર પાર જઈ રહ્યા છે અને કેટલીક જગ્યાએ પ્રતિ બેરલ 112 ડોલર નજીક પહોંચ્યા છે. આને કારણે પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ટ્રાન્સપોર્ટના ખર્ચમાં ભારે વધારો થવાની શક્યતા છે.
વિશ્વ અર્થતંત્ર પર મોટી અસરની આશંકા
વિશ્વના અર્થતંત્ર માટે આ સંકટ ગંભીર સાબિત થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ લાંબા સમય સુધી બંધ રહેશે તો 1970ના દાયકાના ઊર્જા સંકટ જેવી પરિસ્થિતિ ફરી સર્જાઈ શકે છે.
આ સંજોગોમાં સૌથી વધુ અસર એશિયાના દેશો પર પડશે, જેમાં ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા સામેલ છે. કારણ કે આ દેશો મોટા પ્રમાણમાં ઓઈલ આયાત પર નિર્ભર છે.
ઓઈલના વધતા ભાવથી પરિવહન ખર્ચ વધશે અને તેનો સીધો અસર ખાદ્ય પદાર્થો પર પડશે. ખાતર, ડીઝલ અને ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ વધતા ખેડૂતોને વધુ ખર્ચ કરવો પડશે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં ખાદ્ય વસ્તુઓના ભાવ પણ વધી શકે છે.
એરલાઇન્સ અને મુસાફરી પર અસર
વિશ્વભરમાં ફ્લાઇટ્સ પર પણ તેની અસર દેખાવા લાગી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રિપોર્ટ્સ મુજબ અનેક એરલાઇન્સ ઈંધણના વધતા ખર્ચને કારણે ફ્લાઇટ્સમાં ઘટાડો કરવા મજબૂર બની રહી છે. કેટલાક દેશોએ નાગરિકોને બિન-આવશ્યક મુસાફરી ઘટાડવાની સલાહ પણ આપી છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો હવાઈ મુસાફરી વધુ મોંઘી બની શકે છે અને લોકો માટે વિદેશ પ્રવાસ કરવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
ઈન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સીનો ઇમર્જન્સી પ્લાન
વિશ્વ ઊર્જા સંકટને પહોંચી વળવા માટે ઈન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA)એ અનેક તાત્કાલિક પગલાંની ભલામણ કરી છે. આ સંસ્થા 1974માં ઊર્જા સંકટ બાદ બનાવવામાં આવી હતી અને વિશ્વના ઊર્જા બજાર માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
તાજેતરમાં IEAએ દેશોને ઓઈલની માંગ ઘટાડવા માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ સલાહ આપી છે, જેમ કે
ઘરેથી કામ (Work From Home) વધારવું
હાઇવે પર ગતિ મર્યાદા ઘટાડવી
લાઇસન્સ નંબરના આધારે ગાડીઓ ચલાવવાની મર્યાદા
જાહેર પરિવહનનો વધુ ઉપયોગ
હવાઈ મુસાફરી ઘટાડવી
આ પગલાંઓને ઘણા નિષ્ણાતો “એનર્જી લોકડાઉન” તરીકે પણ વર્ણવી રહ્યા છે.
સ્ટ્રેટેજિક ઓઈલ રિઝર્વનો ઉપયોગ શરૂ
પરિસ્થિતિ ગંભીર બનતાં IEA સાથે જોડાયેલા દેશોએ ઇમર્જન્સી ઓઈલ રિઝર્વમાંથી મોટા પ્રમાણમાં ઓઈલ છોડવાનો નિર્ણય કર્યો છે. રિપોર્ટ મુજબ આ અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો રિઝર્વ રિલીઝ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
IEAના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે આ માત્ર તાત્કાલિક રાહત માટેનું પગલું છે. જો યુદ્ધ લાંબા સમય સુધી ચાલશે તો માત્ર રિઝર્વથી સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં.
“લોકડાઉન જેવી પરિસ્થિતિ” સર્જાવાની શક્યતા
કોરોના દરમિયાન લોકો માટે ઘરમાં રહેવું ફરજિયાત બન્યું હતું. હવે ઊર્જા બચાવવા માટે સરકારો લોકોને બિન-આવશ્યક મુસાફરી ઘટાડવા અને કામ માટે ઓનલાઈન પદ્ધતિ અપનાવવા સલાહ આપી રહી છે.
વિશ્વના કેટલાક દેશોમાં પહેલાથી જ ઊર્જા બચત માટે ખાસ નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે અને જો યુદ્ધ આગળ વધશે તો આવી સ્થિતિ વધુ દેશોમાં જોવા મળી શકે છે.
ભારત માટે શું અસર પડશે?
ભારત દુનિયાના સૌથી મોટા ઓઈલ આયાતકાર દેશોમાંનો એક છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સંકટ ઊભું થતાં ભારત પર સીધી અસર થવાની શક્યતા છે. કારણ કે મધ્ય પૂર્વમાંથી આવતું મોટાભાગનું ઓઈલ આ જ માર્ગ પરથી આવે છે.
જો ઓઈલના ભાવ સતત વધતા રહેશે તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધી શકે છે, જેના કારણે પરિવહન ખર્ચ અને રોજિંદી જીવન પર અસર પડશે. ખાસ કરીને ખેડૂત, ટ્રાન્સપોર્ટ અને નાના ઉદ્યોગોને સૌથી વધુ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
આગળ શું થશે?
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ સંકટ કેટલો લાંબો ચાલે છે તેના પર વિશ્વનું અર્થતંત્ર નિર્ભર રહેશે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરીથી શરૂ થઈ જશે તો સ્થિતિ થોડા સમયમાં સુધરી શકે છે. પરંતુ જો યુદ્ધ લાંબા સમય સુધી ચાલશે તો વૈશ્વિક મંદી જેવી પરિસ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે.
સામાન્ય લોકો માટે શું મહત્વનું?
વિશ્વમાં ચાલી રહેલા આ સંકટને કારણે ભવિષ્યમાં
પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘું થઈ શકે છે
ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ વધી શકે છે
ખાદ્ય વસ્તુઓના ભાવ વધી શકે છે
મુસાફરી વધુ મોંઘી બની શકે છે
તેથી નિષ્ણાતો લોકોને પણ ઊર્જા બચત અને જરૂરી ખર્ચમાં સાવચેત રહેવાની સલાહ આપી રહ્યા છે.