ગુજરાતમાં દારૂબંધી અંગેની ચર્ચા વર્ષોથી ચાલી રહી છે. એક તરફ સરકાર દારૂબંધીના કાયદાનો અમલ કરવાની જવાબદારી નિભાવે છે, તો બીજી તરફ ગેરકાયદેસર દારૂના વેચાણ, હેરફેર અને સેવન અંગે સમયાંતરે પ્રશ્નો ઉઠતા રહે છે. હવે સવાલ એ છે કે ગુજરાતમાં દારૂબંધીની નીતિનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવાનો સમય આવ્યો છે કે નહીં?
દારૂની ‘છૂટ’ આપવી કે કડક દારૂબંધી જાળવવી? સરકાર સામે નીતિનો મોટો સવાલ
ગુજરાતમાં હાલ દારૂના ઉત્પાદન, વેચાણ, ખરીદી, કબજા અને સેવન ઉપર કાયદાકીય પ્રતિબંધ છે. ગુજરાત પ્રોહિબિશન એક્ટ, 1949ની જોગવાઈઓમાં દારૂ સંબંધિત વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ ઉપર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, જોકે કાયદા અને પરમિટ-લાયસન્સની જોગવાઈઓ હેઠળ કેટલીક મંજૂરીઓની વ્યવસ્થા પણ છે.
આ સ્થિતિ વચ્ચે સમાજમાં એક ચર્ચા ફરીથી સામે આવી રહી છે કે જો દારૂનું સેવન સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકાય તેમ ન હોય અને ગેરકાયદેસર રીતે દારૂનું વેચાણ થતું રહેતું હોય તો શું સરકારને નિયંત્રિત રીતે દારૂની મંજૂરી આપીને તેના ઉપર ટેક્સ વસૂલવો જોઈએ?
આ વિચારના સમર્થકોનું કહેવું છે કે દારૂ કાયદેસર રીતે ઉપલબ્ધ થાય તો સરકારને આવક મળી શકે, ગેરકાયદેસર વેચાણ સામેની કાર્યવાહીનું ભારણ ઘટી શકે અને નિયંત્રિત વેચાણ દ્વારા ગુણવત્તા તથા પ્રમાણ ઉપર નજર રાખી શકાય. બીજી તરફ, વિરોધીઓ દલીલ કરે છે કે દારૂની સરળ ઉપલબ્ધતા વધવાથી વ્યસન, આરોગ્ય, પરિવાર અને સામાજિક સમસ્યાઓ ઉપર અસર થઈ શકે છે. તેથી આ માત્ર ટેક્સની આવકનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય અને સામાજિક નીતિનો પણ પ્રશ્ન છે.
‘દારૂ પકડાય ત્યારે નાના કર્મચારીઓ જ કેમ મુશ્કેલીમાં આવે?’ સવાલની ચર્ચા જરૂરી
દારૂબંધીના અમલમાં પોલીસ અને અન્ય અમલીકરણ એજન્સીઓની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે. ગેરકાયદેસર દારૂ ઝડપાય ત્યારે કાર્યવાહી કરવી, વાહનો તપાસવા, આરોપીઓ સામે કેસ નોંધવા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા આગળ વધારવી જેવી જવાબદારી મેદાનમાં કામ કરતા પોલીસ કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓ ઉપર રહે છે.
આ સંદર્ભમાં એક વર્ગનો સવાલ છે કે જો ગેરકાયદેસર દારૂનું નેટવર્ક લાંબા સમય સુધી ચાલતું હોવાના આક્ષેપો થાય, તો માત્ર નાના કર્મચારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાથી સમસ્યાનું મૂળ ઉકેલાય છે કે નહીં?
અહીં કોઈ વ્યક્તિ કે અધિકારી સામે પુરાવા વગર આરોપ મૂકવાને બદલે વ્યવસ્થાની પારદર્શિતા અંગે પ્રશ્ન પૂછવો જરૂરી છે. જો ક્યાંય ગેરકાયદેસર દારૂનું વેચાણ ચાલતું હોય તો તેની પાછળ કોણ છે, માલ ક્યાંથી આવે છે, પૈસા ક્યાં જાય છે અને સ્થાનિક સ્તરે કોની જવાબદારી બને છે—આ તમામ મુદ્દાની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જોઈએ.
‘મોટી માછલી બચી જાય અને નાનો કર્મચારી ભોગ બને’ જેવી લોકચર્ચા ઊભી થાય તો તે કાયદાના અમલ ઉપર લોકોના વિશ્વાસ માટે ગંભીર પ્રશ્ન બની શકે છે. તેથી કાર્યવાહી વ્યક્તિના હોદ્દા કે કદને આધારે નહીં, પરંતુ પુરાવા અને કાયદા મુજબ થવી જોઈએ.
સરકારને આવક જોઈએ, પરંતુ આવક સાથે સામાજિક જવાબદારી પણ
દારૂ ઉપર ટેક્સ વસૂલવાની નીતિ ધરાવતા રાજ્યોમાં આ ઉત્પાદન સરકાર માટે આવકનું એક સ્ત્રોત બને છે. ગુજરાત સરકારના કોમર્શિયલ ટેક્સ વિભાગની તાજેતરની સૂચનાઓમાં માનવ વપરાશ માટેના આલ્કોહોલિક લિકર ઉપર કર સંબંધિત જોગવાઈઓ પણ જોવા મળે છે.
પરંતુ ગુજરાતમાં જો દારૂબંધીમાં ફેરફાર કરવાનો વિચાર થાય તો માત્ર ‘સરકારને ટેક્સ મળશે’ એટલા આધારે નિર્ણય લેવો યોગ્ય નહીં બને. સરકારને એક સાથે અનેક બાબતોનો અભ્યાસ કરવો પડે—દારૂની વપરાશમાં સંભવિત વધારો, આરોગ્ય ખર્ચ, અકસ્માતો, ઘરેલુ હિંસા, ગુનાખોરી, ઉત્પાદનક્ષમતા, પોલીસ અને ન્યાયિક વ્યવસ્થાનો ખર્ચ તેમજ મળનારી કર આવક.
જો ક્યારેય નીતિમાં ફેરફાર થાય તો કેટલું વેચાણ, કોને વેચાણ, કઈ ઉંમર પછી વેચાણ, ક્યાં વેચાણ અને કયા સમય દરમિયાન વેચાણ જેવા કડક નિયમો પણ ચર્ચાનો ભાગ બનશે. સાથે નશામુક્તિ અને સારવાર માટે મળતી આવકનો ચોક્કસ હિસ્સો વાપરવાનો મોડેલ પણ વિચારવા યોગ્ય બની શકે.
‘સારો પીવે, ઓછો પીવે’—પરંતુ પ્રશ્ન માત્ર વ્યક્તિગત પસંદગીનો નથી
દારૂ પીવો કે નહીં તે વ્યક્તિગત પસંદગી તરીકે જોવામાં આવે છે, પરંતુ જાહેર નીતિમાં તેનો પ્રભાવ વ્યક્તિથી આગળ પરિવાર અને સમાજ સુધી પહોંચે છે. તેથી જો દારૂની મંજૂરી અંગે ચર્ચા થાય તો સાથે જવાબદાર સેવન, નશામાં વાહન ચલાવવા ઉપર કડક કાર્યવાહી, સગીરોને વેચાણ ઉપર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ, ગેરકાયદેસર વેચાણ સામે કાર્યવાહી અને વ્યસનમુક્તિ કેન્દ્રોને મજબૂત બનાવવાના પગલાં પણ જરૂરી બને.
બીજી તરફ, જો સરકાર દારૂબંધી જાળવી રાખે તો પણ માત્ર કાયદો બનાવવાથી કામ પૂરું થતું નથી. ગેરકાયદેસર વેચાણ સામે પારદર્શક અને સમાન કાર્યવાહી, ફરિયાદોની ઝડપી તપાસ અને જવાબદારી નક્કી કરવાની વ્યવસ્થા વધુ અસરકારક બનાવવી જરૂરી છે.
હવે સરકાર સામે મૂળ સવાલ
ગુજરાતે દાયકાઓથી દારૂબંધીની નીતિ અપનાવી છે. હવે પ્રશ્ન એ નથી કે દારૂ સારો કે ખરાબ. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે હાલની નીતિ તેના નક્કી કરેલા સામાજિક હેતુઓ કેટલા પ્રમાણમાં હાંસલ કરી રહી છે અને તેમાં સુધારાની જરૂર છે કે નહીં?
એક તરફ દારૂબંધીના સામાજિક હેતુઓ છે, બીજી તરફ ગેરકાયદેસર બજાર અને તેના કારણે ઊભા થતા અમલીકરણના પ્રશ્નો છે. ત્રીજી તરફ સરકારની આવક અને જાહેર આરોગ્ય વચ્ચેનું સંતુલન છે.
આથી નિષ્ણાતો, પોલીસ તંત્ર, આરોગ્ય ક્ષેત્ર, સમાજશાસ્ત્રીઓ, મહિલાઓના સંગઠનો, નાગરિકો અને સરકાર—તમામ પક્ષોની માહિતીના આધારે જાહેર ચર્ચા થવી જોઈએ. દારૂબંધી ચાલુ રાખવી કે નિયંત્રિત છૂટ આપવી, તેનો નિર્ણય ભાવના કે રાજકીય દબાણથી નહીં પરંતુ કાયદાકીય, આર્થિક, આરોગ્ય અને સામાજિક આંકડાઓના આધારે થવો જોઈએ.
અંતે સરકાર સામે સૌથી મોટો સવાલ એટલો જ છે—જો દારૂબંધીનો કાયદો સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં મૂકવો હોય તો તેની અસરકારકતા કેવી રીતે વધારશો? અને જો નીતિમાં ફેરફારનો વિચાર હોય તો સમાજ અને જાહેર આરોગ્યને નુકસાન ન થાય તે માટે કયા કડક નિયંત્રણો સાથે કરશો?
આ ચર્ચાનો જવાબ ગુજરાતના ભવિષ્યની દારૂ નીતિ નક્કી કરવામાં મહત્વનો બની શકે છે.