અરનાલા મરીમાતા ચોકડી પાસે ભંગાર વીણતા પરિવારની 7 વર્ષની બાળકી શાળાથી દૂર; માંડવાના આદિવાસી પરિવારની 12 વર્ષની દીકરીનું પણ શિક્ષણ અટક્યું
‘બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો’નો સંદેશ દીકરીના શિક્ષણ અને વિકાસ સાથે જોડાયેલો છે.
કેન્દ્ર સરકારના સત્તાવાર વર્ણન મુજબ યોજનાનો એક મહત્વનો હેતુ દીકરીઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવો અને માધ્યમિક તથા ઉચ્ચતર માધ્યમિક સ્તરે છોકરીઓના ડ્રોપઆઉટમાં ઘટાડો લાવવાનો છે. ત્યારે નાનાપોંઢા તાલુકામાં આર્થિક મુશ્કેલી અને રોજગારી માટેના સ્થળાંતર વચ્ચે બે દીકરીઓ શિક્ષણથી દૂર રહેતી હોવાના કિસ્સા સામે આવ્યા છે. આ સ્થિતિ શિક્ષણ વિભાગ અને સ્થાનિક તંત્ર માટે ધ્યાન ખેંચનારી બની છે.
અરનાલામાં ભંગાર વીણતા પરિવારની 7 વર્ષની બાળકી
નાનાપોંઢા તાલુકાના અરનાલા મરીમાતા ચોકડી નજીક ભાડાના રૂમમાં રહેતો એક પરપ્રાંતીય પરિવાર ભંગાર વીણીને જીવન ગુજારે છે. પરિવારના પિતા સવારથી હાથમાં કોથળો લઈને રસ્તાઓ પર નીકળે છે અને દિવસ દરમિયાન પ્લાસ્ટિક, કાગળ તથા અન્ય ભંગાર સામગ્રી એકત્રિત કરે છે. દિવસભર ભંગાર વીણ્યા બાદ તે વેચીને મળતી આવકમાંથી પરિવારનું ભરણપોષણ કરવામાં આવે છે.
આ પરિવારની બે દીકરીઓ પૈકી 7 વર્ષની એક બાળકી હજુ શિક્ષણથી વંચિત હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. બાળકીની ઉંમર શાળામાં અભ્યાસ કરવાની છે, પરંતુ પરિવારની આર્થિક પરિસ્થિતિને કારણે તે શિક્ષણના મુખ્ય પ્રવાહ સાથે જોડાઈ શકી નથી. તસવીરમાં દેખાતી આ બાળકીની સ્થિતિ સામે આવ્યા બાદ તેને નજીકની સરકારી શાળામાં પ્રવેશ અપાવી નિયમિત શિક્ષણ સાથે જોડવાની જરૂરિયાત ઉભી થઈ છે.
પરિવાર ભાડાના રૂમમાં રહેતો હોવાથી તેની આર્થિક અને સામાજિક સ્થિતિ પણ નબળી હોવાનું જાણવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર શાળામાં પ્રવેશ આપવો જ નહીં, પરંતુ બાળકી નિયમિત શાળાએ જાય છે કે નહીં તેનું અનુસરણ પણ જરૂરી બની રહે છે.
માંડવાના કાપૃનિયા ફળિયામાં 12 વર્ષની અમૃતા પણ શિક્ષણથી દૂર
બીજો કિસ્સો નાનાપોંઢા તાલુકાના માંડવા ગામના કાપૃનિયા ફળિયામાં સામે આવ્યો છે. અહીં રહેતા આસમાભાઈ કમલભાઈ પટારા મજૂરી કરીને પરિવારનું ગુજરાન ચલાવે છે. તેઓ પત્ની અને પાંચ સંતાનો સાથે રહે છે. પરિવારને રોજગારી માટે એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે જવું પડતું હોવાથી બાળકોનું નિયમિત શિક્ષણ ખોરવાતું હોવાનું પરિવારજનોએ જણાવ્યું છે.
પરિવારની 12 વર્ષની દીકરી અમૃતા ભણવાની ઈચ્છા ધરાવે છે, પરંતુ અનુકૂળ પરિસ્થિતિના અભાવે તેનું શિક્ષણ અટકી ગયું હોવાનું જણાવાયું છે. આ ઉંમરે બાળકીનું શિક્ષણ આગળ વધવું જરૂરી છે ત્યારે ગરીબી અને સ્થળાંતરની અસર તેના અભ્યાસ પર પડી રહી છે.
સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા મુજબ આવા પરિવારોની સમયસર ઓળખ કરી શાળા, આંગણવાડી અને સંબંધિત વિભાગ દ્વારા ઘર મુલાકાત કરવામાં આવે અને પરિવાર સાથે સતત સંપર્ક રાખવામાં આવે તો બાળકોને શિક્ષણથી જોડવામાં મદદ મળી શકે છે.
માત્ર અભિયાન નહીં, મેદાન પર પહોંચે શિક્ષણ
બેટી બચાવો, બેટી પઢાવોનો સત્તાવાર હેતુ માત્ર જાગૃતિ પૂરતો નથી. કેન્દ્ર સરકારના માર્ગદર્શનમાં દીકરીઓના શિક્ષણને સક્ષમ બનાવવું અને શાળાથી બહાર રહેલી છોકરીઓને ફરી શિક્ષણ સાથે જોડવા માટે પરિવાર કાઉન્સેલિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓનો પણ ઉલ્લેખ છે. ગુજરાત સરકાર પણ આ યોજનાને દીકરીના શિક્ષણ, સુરક્ષા અને જાગૃતિ સાથે જોડે છે.
નાનાપોંઢા તાલુકાના આ બંને કિસ્સા દર્શાવે છે કે આર્થિક રીતે નબળા અને સ્થળાંતર કરતા પરિવારો સુધી શિક્ષણની વ્યવસ્થા પહોંચાડવા માટે સ્થાનિક સ્તરે સતત કામગીરીની જરૂર છે. શાળા છોડનાર અથવા ક્યારેય શાળામાં દાખલ ન થયેલા બાળકોની ઓળખ, પરિવાર સાથે સંપર્ક, દસ્તાવેજોની મદદ, પ્રવેશ પ્રક્રિયામાં માર્ગદર્શન અને ત્યારબાદ નિયમિત હાજરીનું અનુસરણ કરવામાં આવે તો આવા બાળકોને શિક્ષણ પ્રવાહમાં લાવી શકાય છે.
તંત્ર સ્થળ પર જઈ તપાસ કરે તેવી માંગ
સ્થાનિક લોકોની માંગ છે કે શિક્ષણ વિભાગ, મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગ તથા સ્થાનિક વહીવટી તંત્રના કર્મચારીઓ અરનાલા મરીમાતા ચોકડી અને માંડવાના કાપૃનિયા ફળિયામાં જઈ બંને પરિવારોની સ્થિતિની તપાસ કરે. 7 વર્ષની બાળકી અને 12 વર્ષની અમૃતાને તેમની ઉંમર તથા શૈક્ષણિક સ્થિતિ પ્રમાણે યોગ્ય શાળામાં પ્રવેશ અપાવવામાં આવે.
બાળકને શાળામાં દાખલ કર્યા બાદ પુસ્તકો, યુનિફોર્મ તથા જરૂરી શૈક્ષણિક સહાય અંગેની પાત્રતા તપાસી સહાય મળે તે સુનિશ્ચિત કરવાની પણ જરૂર છે. સાથે જ પરિવારના સ્થળાંતરની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને બાળકીનું શિક્ષણ સતત ચાલુ રહે તે માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા અને માર્ગદર્શન જરૂરી છે.
એક તરફ દીકરીઓના શિક્ષણ માટે ‘બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો’ જેવા અભિયાનો દ્વારા જાગૃતિ ફેલાવવામાં આવે છે, ત્યારે બીજી તરફ આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોની દીકરીઓ શિક્ષણથી દૂર ન રહે તે માટે અંતિમ છેવાડા સુધી તંત્ર પહોંચે તે જરૂરી છે. 7 વર્ષની બાળકી હોય કે 12 વર્ષની અમૃતા—દરેક દીકરીને શાળાનો દરવાજો અને શિક્ષણનો અધિકાર મળે તે માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવાની જરૂર છે.
