સાવિત્રીબાઈ ફૂલે નામ તો ક્યાંક સાભળેલું જણાય છે નહીં? હા આ એ જમનાના સુધારક મહિલા છે જ્યારે ગાંધીજી જન્મ્યા પણ નહોતા. જ્યોતિરાઓ ફૂલે યાદ હશે એમના પત્ની સાવિત્રીબાઈ ફૂલે એ વખતે કન્યા કેળવણી અને શિક્ષણ માટે સંઘર્ષ કરીને શાળા શરૂ કરી હતી. સમાજના માન અપમાનને ગળી જઈને દલિત સમાજની દીકરીઓને શિક્ષાનો ભેખ આપવાનું નક્કી કરનાર મહિલા સાવિત્રીબાઈ ફૂલેની આજે જન્મ જયંતી છે.
સામાજિક બંધનો, જડ માન્યતાઓ અને સ્ત્રી શોષણ સામે લડીને સમાજમાં પરિવર્તન લાવવા માટે જીવન સમર્પિત કરનારી મહિલાઓએ ન केवल ઇતિહાસ રચ્યો છે, પણ તેમના પ્રયાસો આજની પેઢી માટે પ્રેરણાનું સ્ત્રોત છે. 1836માં જન્મેલી એક એવી જ અનોખી મહિલા, જેણે જીવનભર સ્ત્રીશિક્ષણ અને તેમના ઉત્થાન માટે કામ કર્યું, તેમના જીવનપ્રવાસની વાત કરવી એક ગૌરવની વાત છે. આ લેખમાં તેમના જીવન, ચિંતન, પ્રયત્નો અને વારસાના તમામ પાસાઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરશું.
બાળપણ અને પ્રારંભિક જીવન
1836નો સમય સમાજ માટે અગ્નિપ્રતિકાર સમય હતો. આ સમયગાળામાં જન્મેલી આ મહિલા એક સામાન્ય પરિવારમાંથી આવી હતી. તેમના બાળપણમાં જ એ સ્પષ્ટ થતું હતું કે તેઓ સામાન્ય સ્ત્રી તરીકે જીવન જીવવા માટે નથી પેદા થઈ. સમાજના સ્ત્રીઓને શીખવાનું અને પોતાના અધિકારો માટે લડવાનું પ્રેરણારૂપ જીવન જીવવાનું તેઓએ નક્કી કર્યું હતું.
શરૂઆતમાં તેમના પરિવાર અને સમાજે તેમને અનેક પડકારો આપ્યા. મહિલાઓનું શિક્ષણ એ સમયના લોકો માટે અજાયબી જેવી વાત હતી. તેમ છતાં, આ મહિલાએ શીખવા માટે તમામ અડચણોને પછાડીને પોતાની શિક્ષણયાત્રા શરૂ કરી.
શિક્ષણમાં દ્રઢતા
તેમણે કિશોરાવસ્થામાં જ સમજ્યું હતું કે સમાજમાં સ્ત્રીશિક્ષણની તાકીદ છે. તેમના માટે શિક્ષણ માત્ર જાણકારી મેળવવાનું સાધન નહોતું, પરંતુ તે બળમૂલ્ય સંસાધન હતું જે મહિલાઓને આત્મનિર્ભર બનાવે છે. આ વિચારોને પ્રત્યક્ષ ઉત્કૃષ્ટતા આપી, અને પોતાનું જીવન સ્ત્રીઓ માટે જીવનસેવા પ્રદાન કરવા માટે સમર્પિત કર્યું.
તેમણે નાના બાળકોથી શરૂ કરીને મોટાં સુધીના વર્ગોમાં શિક્ષણનો પ્રસાર કર્યો. તેઓએ માત્ર શાળાઓમાં જ શિક્ષણ આપ્યું નથી, પરંતુ સ્ત્રીઓને જીવનકૌશલ્ય અને જીવનમૂલ્ય શિખવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
સામાજિક પડકારો
તેમના કાર્યને અંજામ આપવા માટે તેમણે સમાજની અનેક અડચણોનો સામનો કરવો પડ્યો. પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થામાં સ્ત્રીઓ માટે પોતાના હક માગવા તો દૂર, થોડુંક પણ અધિકાર મેળવવું અશક્ય લાગતું હતું. જેમ જેમ તેમનો કાર્ય ક્ષેત્ર વધતો ગયો, તેમ તેમ તેમના સામે વિરોધ પણ વધતો ગયો. કેટલાક લોકોએ તેમને ધમકી આપી, તો કેટલાકે તેમના કાર્યને અપમાનિત કર્યું. તેમ છતાં, તેમના ઉમદા હૃદય અને દ્રઢ સંકલ્પે તેમને ડગમગાવ્યું નહીં.
સમાજ સુધારણાના પ્રયોગો
તેમણે માત્ર શિક્ષણ પૂરતું માનીને નહી, પરંતુ સમાજના બધા જ સ્તરે સુધારણા લાવવા માટે વિવિધ પ્રયોગો કર્યા. તેઓએ બાળવિધવા પુનર્વિવાહ માટે અવાજ ઉઠાવ્યો, શોષિત સ્ત્રીઓ માટે આશ્રયગૃહ સ્થાપ્યાં, અને સ્ત્રીહિત માટે વિવિધ સંગઠનો સાથે મળીને કાર્ય કર્યું.
આમ તો, તેમના સમયગાળામાં સ્ત્રીસશક્તિકરણ એ એક અજાણ્યું વિચાર હતું, પરંતુ તેમણે તે વિચારોને જીવનમાં પ્રસ્થાપિત કરીને મહિલા સશક્તિકરણ માટે નવી દિશા બતાવી.
તેમનું વર્તમાન કાળમાં મહત્વ
તેમના જીવનના ઉપદેશો અને કાર્ય આજના સમયમાં પણ સમાન છે. તેઓએ બતાવ્યું કે મહિલા સામર્થ્ય અને સમાજમાં તેમની સમાન ભૂમિકા એ માત્ર અભ્યાસના વિષય નથી, પરંતુ તે હકીકત બની શકે છે.
આમ, 1836માં જન્મેલી આ મહાન મહિલા એક એવી શિખામણ છે કે સમાજમાં પરિવર્તન લાવવું છે, તો આદર્શ અને કાર્યશીલ થવું અનિવાર્ય છે.
Ad.
