આપણે સૌએ સમાજમાંથી ઘણું મેળવ્યું છે—આપણે આજે જે બધું માણી રહ્યા છીએ, એ બધું સમાજની ભેટ છે. સમાજે આપણને ઓળખ આપી, વ્યવસાયની તકો આપી, અને જીવન જીવવાનો દિશા આપી. પરંતુ જ્યારે પ્રશ્ન સમાજને પાછું આપવાનો આવે છે, ત્યારે આપણું ધ્યાન માત્ર પોતાના પરિવાર સુધી સીમિત રહી જાય છે. આપણે પોતાને માટે ઘર બનાવ્યું, સુખસાધનો મેળવ્યા, બાળકો માટે ભવિષ્ય તૈયાર કર્યું—but શું ક્યારેય વિચાર્યું કે આપણું આખું જીવન સમાજ વિના કશું નથી?
આપણે ધર્મ માટે ઘણું કર્યું. મંદિરો ઊભાં કર્યા, યાત્રાઓ ભરી, પૂજાપાઠ કર્યા, ભંડારાઓ કરાવ્યા—but આજે ગામના ફળીયા વહેંચાઈ ગયા છે. ધર્મના અને સંપ્રદાયના નામે ઘરોમાં વાડા ઊભાં થયા છે. સમાજની એકતા તૂટી ગઈ છે. જ્યા પહેલાં સમાજ એકસાથે ઉત્સવ ઉજવતો, ત્યાં આજે લોકો એકબીજાની સમરસતા છોડી ચુપચાપ પોતાનું જીવી રહ્યા છે. ગામના લોકો પોતાના પિતૃઓ જેવાં તહેવારો ભુલાવી ચૂક્યા છે.
ઘર ઘરમાં પણ શાંતિ ખોવાઈ ગઈ છે. માતા–પિતા અને સંતાનો વચ્ચે પ્રેમ રહ્યો નથી. ભાઈ ભાઈ વચ્ચેનો નાતો કમજોર પડી ગયો છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચે સહકારના બદલે અવવિશ્વાસ છે. મોટાભાગના યુવાનો વ્યસનના શિકાર બની ગયા છે—તંબાકૂ, દારૂ, મોબાઇલના નશામાં તણાયા છે. એક જ છત નીચે બે વ્યક્તિ શાંતિથી રહી શકતી નથી—એટલું તો આજે દુઃખદ છે.
અને આ બધું ત્યારે છે જ્યારે આપણને ધર્મ છે, પૈસા છે, શિક્ષણ છે, બંગલા છે, ગાડીઓ છે. આજે સમાજ પાસે બધું છે—સિવાય શાંતિના. તો શું સારું એ બધું સુખ, જે શાંતિ આપતું નથી?
આવા સમયે આપણે વિચારવું પડશે કે પરિવર્તન ક્યાંથી લાવવું? ઉકેલ ક્યાં છે?
ઉકેલ છે સંસ્કાર અને સમજણમાં. સમાજની સ્થિતિ સુધારવી હોય, તો તેના મૂળમાંથી શરૂઆત કરવી પડશે—પરિવારથી. બાળક જ્યારે ઘરે સાચા સંસ્કાર મેળવે છે, ત્યારે જ ભવિષ્યમાં સાચો નાગરિક બને છે. આજે આપણે ભૌતિક સુખ પૂરાં કરવા મશગૂલ છીએ, પણ બાળકોને સંસ્કાર આપવાની તત્પરતા ગુમાવી બેઠાં છીએ.
આ માટે હવે જરૂરી છે કે સમાજમાં સંસ્કાર કેન્દ્રો ઊભાં થાય. ગામમાં લાયબ્રેરી, વાંચનાલય, બાલ સભા, વૃત્તિ સંસ્કાર શિબિરો જેવી પ્રવૃત્તિઓ શરુ થવી જોઈએ. ગામના યુવાનો માટે વ્યસનમુક્તિ અભિયાન, સારા સાહિત્ય વાંચવાનો અવકાશ અને ચરિત્ર નિર્માણ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.
ગામમાં એક સુંદર લાયબ્રેરી બને—જ્યાં બાળકો ભણતર સિવાય જીવનમૂલ્ય, નૈતિકતા અને સાચા ધર્મ વિશે વાંચી શકે. જ્યાં તેઓ સંતોના વિચારો, મહાન પુરુષોની જીવનયાત્રાઓ, ભારતના સંસ્કૃતિ વિષે જાણી શકે. આવી લાયબ્રેરી માત્ર પુસ્તકો નહીં, પણ વિચારશીલતા આપી શકે.
જ્યારે આપણે આપણા પરિવારમાં શિક્ષણ સાથે સંસ્કાર આપશું, ત્યારે નસીબ બદલાશે. જેમ બુદ્ધિ, ધૈર્ય, સહનશીલતા—એ બધું જીવનમાં ઉતારવાનો સમય આવ્યો છે. મંદિર જેટલાં બન્યાં છે, એટલાં સંસ્કાર કેન્દ્રો બનવા જોઈએ. ભવ્ય મંદિરોની સાથે હવે ભવ્ય પુસ્તકાલય બનવું જોઈએ—જ્યાંથી સમાજમાં દીપ જળે અને શાંતિ ફેલાય.
અંતે, હવે સમય આવી ગયો છે કે જ્યાં આપણે સમાજને પાછું આપીએ. સમર્પણ, સેવા અને સંસ્કાર એ નવા યોગનું સૂત્ર બને. આપણું ઈચ્છેલું સમૃદ્ધ, સાંસ્કૃતિક અને શાંતિમય સમાજ કેવળ સંસ્કારથી જ સંભવ છે.
ચાલો, બાળકના ભવિષ્યમાં મૂડીરોકાણ કરીએ—સુધારાની શરૂઆત ઘરના દરવાજેથી કરીએ.
