ભગવાન કહે છે કે કર્મ કરવાનો યોગ છે. કર્મથી ન ભાગી જવાનું છે, પણ કર્મને યોગ તરીકે જીવવાનું છે. : આશિષભાઈ વ્યાસ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય ૩ – કર્મયોગ

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।

इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥

જે મનુષ્ય કર્મેન્દ્રિયોને બહારથી સંયમિત રાખીને મનથી ઇન્દ્રિય વિષયોને ચિંતન કરતો રહે છે, તે મૂઢ આત્માવાળો વ્યક્તિ ખોટી આચારધારણા ધરાવનાર, મિથ્યાચારિ કહેવાય છે.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ના ત્રીજા અધ્યાયમાં ‘કર્મયોગ’ વિશે વિસ્તૃત રૂપે સમજાવ્યું છે. આ અધ્યાયમાં તેમણે અધ્યાત્મ જીવન જીવવા ઇચ્છતા મનુષ્ય માટે યોગ્ય દિશા દર્શાવી છે – કે જે કર્મ છોડીને જ્ઞાન કે ધ્યાનના નામે નિષ્ક્રિય જીવન જીવે છે, તે સાચો સાધક નથી. આ શ્લોકે આવા મનુષ્યના ખોટા વર્તન પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.

શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે કે –

જો કોઈ માણસ બહારથી પોતાનાં કર્મેન્દ્રિયો (જેમ કે હાથ, પગ, વાણી) ને નિયંત્રિત કરીને નિવૃત્ત દેખાય, પરંતુ અંદરથી એના મનમાં દુનિયાના વિષયો (ઇન્દ્રિયસુખો) ને લઈ લાલસા, ચિંતન અને વિચાર ચાલુ હોય, તો એવો માણસ “મિથ્યાચારિ” છે. એટલે કે તે કૃતિમ જીવન જીવતો, છલકપટ કરતો સાધક છે.

એવો વ્યકતિ ખરેખર સાધક નહિ પરંતુ આદાનારો છે. એ પોતાના અને બીજા લોકોના એક પ્રકારના ભ્રમમાં મૂકે છે – બહારથી ઉપવાસ, તપસ્યા, મૌન, ધ્યાન વગેરે દર્શાવે છે, પણ અંદરથી ભોગવાસનામાં ગરકાવ હોય છે. ભગવાન એવા વ્યકતિને મિથ્યાચારિ (ખોટા આચરણવાળો) કહીને વખોડે છે.

આજના જીવનમાં આ શ્લોકનો અર્થ

આ શ્લોક આપણી આજની જીવનશૈલીમાં ખૂબ લાગુ છે. આપણે ઘણીવાર દેખાડાના ધર્મમાં ફસાઈ જઈએ છીએ. બહારથી ખૂબ સાધુ, સત્પુરુષ, સાધિકા જેવી રીતિ ધારણ કરીએ છીએ – કે આપણે કેટલાં આધ્યાત્મિક છીએ – પણ અંદરથી આપણું મન ભટકતું હોય છે. લાલસા, ઈર્ષા, રાગ-દ્વેષ, વાસનાઓથી ભરેલું હોય છે. આવું દ્વંદ્વ જીવન નિષ્ફળતા તરફ લઈ જાય છે.

સાચો માર્ગ શું છે?

• ભગવાન કહે છે કે કર્મ કરવાનો યોગ છે. કર્મથી ન ભાગી જવાનું છે, પણ કર્મને યોગ તરીકે જીવવાનું છે.
• સાચો સાધક એ છે કે જે ઇન્દ્રિયોનો સંયમ કરે અને મનથી પણ શાંત રહે, વિષયોની લાલસા છોડે અને પોતાનું કર્મ નિષ્ઠાપૂર્વક કરે – ઈશ્વરને અર્પણ કરે.
• આધ્યાત્મ એ માત્ર તપસ્યા નહિ – પણ આંતરિક ઈમંદારી છે.
• આ સત્યને સ્વીકારીને આપણે જીવન જીવીએ, તો આધ્યાત્મિક જીવનમાં પ્રગતિ શક્ય છે.

એક ઉમદા ઉદાહરણ

માનો કોઈ વ્યક્તિ જગતમાં બધું છોડીને કાશી જતાં નથી, ઘર-પરિવાર, નોકરી, ધંધા બધું કરે છે – પરંતુ એ બધું ભગવાનને અર્પણ કરીને કરે છે – એનો અર્થ થાય છે એ કર્મયોગી છે. અને બીજી બાજુ જો કોઈ વિહાર છોડી દે, મૌન ધારણ કરે, સાધુવેશ પહેરે – પણ અંદરથી એ મનુષ્ય લોભ, ક્રોધ અને કામનાથી ભરેલો હોય, તો એ માત્ર દેખાડો છે.

પૂજ્ય શ્રી આશિષભાઈ વ્યાસની દ્રષ્ટિએ:

પૂજ્ય શ્રી આશિષભાઈ વ્યાસના વચનસારમાં આપવું એવું છે કે – ભગવદ્ ગીતા એ માત્ર વાંચવા માટેનું ગ્રંથ નહિ, પણ જીવન જીવવાની શૈલી છે. જીવનમાં જે કર્મ કરવાની ફરજ છે, એ આદરપૂર્વક અને નિષ્ઠાપૂર્વક કરવી – એ જ કર્મયોગ છે.

શ્રીકૃષ્ણના વચનો આપણને સતત યાદ અપાવે છે કે ભાગવું નહિ, પણ ભક્તિભાવથી જીવવું.

ભલે તમે ઘરમાં હો, કર્મક્ષેત્રે હો, સમાજમાં હો – જો તમારું મન પવિત્ર છે, ઈચ્છાઓ શાંત છે અને કર્મ નિષ્ઠાપૂર્વક ઈશ્વરને અર્પિત છે, તો એ જ સાચો યોગી અને સાધક છે.

શ્લોક ૩.૬ આપણને શીખવે છે કે પોતાની અંદર સાચાઈ રાખવી – કેમ કે ઈશ્વર તમારું અંદર જુએ છે, બહારનો દેખાવ નહિ. સાચું સાધન અને સાચું આધ્યાત્મિક જીવન એ છે – જ્યાં કર્મ પણ છે અને ભક્તિ પણ છે. એ જીવન જેને શ્રીકૃષ્ણ ભાવે છે – અને જ્યાંથી મોક્ષ સુધીની યાત્રા શરૂ થાય છે.

જય શ્રી કૃષ્ણ.