કપરાડા-નાનાપોઢા વિસ્તારમાં મહુડા, ખજૂરી અને તાડ આધારિત પરંપરાગત વ્યવસાયને કાયદાકીય નિયંત્રણ હેઠળ મંજૂરી આપવાની માંગ | લાયસન્સ-પરમિટ અને ગુણવત્તા નિયંત્રણ સાથે પ્રાયોગિક મોડલ અંગે વિચારણા જરૂરી
કપરાડા અને નાનાપોઢા તાલુકા સહિત દક્ષિણ ગુજરાતના પૂર્વ આદિવાસી પટ્ટામાં નશાબંધી નીતિ અંગે નવી ચર્ચાએ વેગ પકડ્યો છે. ઉમરગામથી અંબાજી સુધી વિસ્તરેલા આદિવાસી વિસ્તારમાં વર્ષોથી મહુડા, ખજૂરી અને તાડના વૃક્ષો સાથે જોડાયેલી પરંપરાગત જીવનશૈલી અને સ્થાનિક આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારમાં પ્રકૃતિ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા આદિવાસી સમાજની પરંપરા, સંસ્કૃતિ અને આજીવિકાને ધ્યાનમાં રાખીને નશાબંધીમાં પ્રાયોગિક ધોરણે હળવાશ અંગે વિચારણા કરવાની માંગ ઉઠી રહી છે.
કપરાડા અને નાનાપોઢા વિસ્તાર ભૌગોલિક રીતે વિશિષ્ટ છે. એક તરફ આ વિસ્તાર આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને કુદરતી સંપત્તિ માટે ઓળખાય છે, તો બીજી તરફ દાદરા અને નગર હવેલી-સેલવાસ તેમજ મહારાષ્ટ્રની સરહદ નજીક હોવાના કારણે પ્રવાસન અને રોજગારની દૃષ્ટિએ પણ સંભાવનાઓ ધરાવે છે. સ્થાનિક લોકોના મતે જો વિસ્તારની પરંપરાગત કુદરતી સંપત્તિનો કાયદાકીય અને નિયંત્રિત રીતે ઉપયોગ કરવાની તક ઊભી કરવામાં આવે તો ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને નવી દિશા મળી શકે છે.
આદિવાસી સમાજ અને પ્રકૃતિનો પરંપરાગત સંબંધ
દક્ષિણ ગુજરાતના આદિવાસી સમાજનું જીવન જંગલ, જમીન, ખેતી અને કુદરતી સંસાધનો સાથે લાંબા સમયથી જોડાયેલું રહ્યું છે. મહુડા, ખજૂરી અને તાડ જેવા વૃક્ષો માત્ર કુદરતી સંપત્તિ નથી, પરંતુ અનેક પરિવારોની પરંપરા અને જીવનશૈલીનો હિસ્સો રહ્યા છે.
મહુડાના ફૂલનો ઉપયોગ સ્થાનિક સ્તરે વિવિધ રીતે કરવામાં આવે છે. ખજૂરી અને તાડમાંથી મળતા રસનો પણ પરંપરાગત ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. આદિવાસી સમાજ પ્રકૃતિને પૂજનીય માને છે અને કુદરતી ઉત્પાદનોનો ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક તેમજ પરંપરાગત ઉપયોગ કરતો રહ્યો છે.
સ્થાનિક સ્તરે એવી રજૂઆત કરવામાં આવી રહી છે કે પરંપરાગત ઉપયોગ અને ગેરકાયદેસર દારૂના વેપાર વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત રાખીને નીતિ બનાવવી જોઈએ. કુદરતી રીતે પ્રાપ્ત થતા ઉત્પાદનોને સંપૂર્ણ પ્રતિબંધના બદલે ચોક્કસ નિયમો, ગુણવત્તા ચકાસણી અને નિયંત્રણ સાથે વ્યવસ્થિત કરવાની દિશામાં સરકાર વિચારણા કરી શકે તેવી માંગ છે.
પરંપરાગત વ્યવસાય બંધ થતાં આજીવિકા પર અસર
સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા મુજબ અગાઉ આ વિસ્તારમાં આદિવાસી ઉપરાંત પારસી અને ભંડારી સમાજના કેટલાક પરિવારો પણ તાડી તથા પરંપરાગત પીણાં સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયમાં જોડાયેલા હતા. ખેતરો અને વાડીઓમાં રહેલા ખજૂરીના વૃક્ષોમાંથી મળતી તાડીનો પરંપરાગત રીતે ઉપયોગ થતો હતો અને તેની અન્ય વિસ્તારોમાં પણ માંગ રહેતી હતી.
નશાબંધીની કડક વ્યવસ્થાઓ બાદ આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ આવ્યું અને પરંપરાગત વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા કેટલાક પરિવારોની આવકના સ્ત્રોત પર અસર થઈ હોવાનો સ્થાનિક દાવો છે. હાલ મહુડા અને ખજૂરી જેવા કુદરતી સંસાધનો તથા પરંપરાગત કૌશલ્ય હોવા છતાં તેનો કાયદેસર વ્યાવસાયિક ઉપયોગ મર્યાદિત હોવાનો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે.
આ પરિવારોને વૈકલ્પિક રોજગાર, સ્વરોજગાર માટે સહાય, કુદરતી ઉત્પાદન આધારિત ઉદ્યોગો માટે પ્રોત્સાહન તથા વિશેષ આર્થિક પેકેજ અંગે પણ સરકાર વિચારણા કરે તેવી માંગ કરવામાં આવી રહી છે.
પ્રાયોગિક ધોરણે નિયંત્રિત વ્યવસ્થાનો વિકલ્પ
નશાબંધી હળવી કરવાની માંગ સાથે સંપૂર્ણ મુક્તિ નહીં પરંતુ નિયંત્રિત અને કાયદાકીય વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની વિચારણા કરવામાં આવે તેવી રજૂઆત છે. તેમાં લાયસન્સ, પરમિટ, ઉત્પાદનની મર્યાદા, વેચાણ માટે નિર્ધારિત સ્થળ, સમયની મર્યાદા, ઉંમર સંબંધિત નિયમો અને ગુણવત્તા પરીક્ષણ જેવા કડક નિયમો રાખી શકાય તેવી ચર્ચા થઈ રહી છે.
સ્થાનિક લોકોના મતે આવા નિયમો સાથે પ્રાયોગિક ધોરણે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરી તેની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી શકે. જો મોડલ સફળ થાય તો તેને નિયંત્રિત રીતે આગળ વધારવા અંગે નિર્ણય લઈ શકાય.
આવી વ્યવસ્થા ઊભી થાય તો સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન, પેકેજિંગ, વેચાણ, હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ, રિસોર્ટ અને પ્રવાસન ક્ષેત્રમાં નવી રોજગારીની તકો ઊભી થઈ શકે તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને આદિવાસી યુવાનોને પોતાના વિસ્તારમાં જ રોજગાર મળી રહે તે દિશામાં આ પ્રકારની નીતિ ઉપયોગી બની શકે છે.
ગેરકાયદેસર દારૂ સામે ગુણવત્તા નિયંત્રણની દલીલ
નશાબંધી અંગેની ચર્ચામાં ગેરકાયદેસર રીતે વેચાતા નકલી અને હલકી ગુણવત્તાવાળા દારૂનો મુદ્દો પણ મહત્વનો બની રહ્યો છે. ઝેરી અથવા ભેળસેળવાળા દારૂથી માનવજીવનને ગંભીર જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. તેથી કોઈપણ નીતિમાં જાહેર આરોગ્ય અને સલામતીને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે.
નિયંત્રિત કાયદાકીય વ્યવસ્થાના સમર્થકોનું કહેવું છે કે જો પરંપરાગત કુદરતી ઉત્પાદનો માટે કોઈ મંજૂરી આપવામાં આવે તો ઉત્પાદનથી લઈને વેચાણ સુધી દરેક તબક્કે ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને દેખરેખ હોવી જોઈએ. ગેરકાયદેસર ઉત્પાદન અને વેચાણને પ્રોત્સાહન મળે નહીં તે માટે કડક દંડાત્મક જોગવાઈ પણ જરૂરી બની શકે છે.
મહુડાના ફૂલ અંગે પણ સંશોધન જરૂરી
મહુડાના ફૂલથી બનતા પરંપરાગત પીણાં અંગે સ્થાનિક સમાજમાં વિવિધ માન્યતાઓ જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો તેને કુદરતી અને પરંપરાગત ઉત્પાદન તરીકે જુએ છે તથા તેના આરોગ્યલક્ષી ગુણો હોવાનો દાવો કરે છે. જોકે કોઈપણ પીણાને આરોગ્ય માટે ફાયદાકારક ગણતા પહેલાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને તબીબી પુરાવા જરૂરી છે. ખાસ કરીને આલ્કોહોલ ધરાવતા પીણાં અંગે આરોગ્યલાભના દાવા સાવચેતીપૂર્વક કરવા જરૂરી છે.
આથી સરકાર મહુડા, ખજૂરી અને તાડ આધારિત પરંપરાગત ઉત્પાદનો અંગે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ, ગુણવત્તા પરીક્ષણ અને સંભવિત ઔદ્યોગિક ઉપયોગ અંગે સંશોધન કરાવે તેવી પણ માંગ ઉઠી શકે છે.
પ્રવાસન સાથે જોડાય તો નવી તકો
કપરાડા અને નાનાપોઢા વિસ્તાર કુદરતી સૌંદર્ય, આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને સરહદી ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે પ્રવાસન વિકાસ માટે સંભાવનાશીલ ગણાય છે. અહીં સ્થાનિક પરંપરા આધારિત ફૂડ, કુદરતી ઉત્પાદનો, હસ્તકલા અને આદિવાસી સંસ્કૃતિને પ્રવાસન સાથે જોડવામાં આવે તો ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને વેગ મળી શકે છે.
સ્થાનિક યુવાનોને ગાઇડ, હોમસ્ટે, રેસ્ટોરન્ટ, હસ્તકલા, ખેતી આધારિત પ્રવાસન અને અન્ય સેવાઓમાં રોજગારી મળી શકે છે. જો પરંપરાગત ઉત્પાદનોને પણ કાયદાકીય માળખા હેઠળ સ્થાન મળે તો સ્થાનિક ઉત્પાદકોને બજાર મળી શકે તેવી સંભાવના છે.
સરકાર સમક્ષ નીતિગત નિર્ણયની માંગ
નશાબંધી અંગેની કોઈપણ નીતિ માત્ર રાજકીય દૃષ્ટિકોણથી નહીં પરંતુ સ્થાનિક સમાજની પરંપરા, આર્થિક સ્થિતિ, જાહેર આરોગ્ય, કાયદો-વ્યવસ્થા અને યુવાનોના ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવાની જરૂર છે.
કપરાડા અને નાનાપોઢા તાલુકા માટે સ્થાનિક પરિસ્થિતિનો અભ્યાસ કરી નિષ્ણાત સમિતિની રચના, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સર્વે, પરંપરાગત વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા પરિવારોની ઓળખ અને તેમના આર્થિક હિતોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે તેવી માંગ થઈ રહી છે.
જો સરકાર પ્રાયોગિક ધોરણે નશાબંધીમાં હળવાશ અંગે વિચારણા કરે તો તે સંપૂર્ણ મુક્તિ નહીં પરંતુ લાયસન્સ, પરમિટ, ગુણવત્તા નિયંત્રણ, નિર્ધારિત સ્થળ-સમય, ઉંમર મર્યાદા અને કડક દેખરેખ સાથેની નિયંત્રિત વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
અંતે, કપરાડા અને નાનાપોઢા જેવા આદિવાસી વિસ્તારોની પરંપરા અને કુદરતી સંપત્તિને સુરક્ષિત રાખવાની સાથે સ્થાનિક પરિવારોને રોજગાર અને આર્થિક વિકાસની તકો મળે તેવું સંતુલિત મોડલ ઊભું કરવું સમયની માંગ બની શકે છે. નશાબંધી અંગેનો નિર્ણય જે પણ લેવાય, તેમાં માનવજીવનની સુરક્ષા, જાહેર આરોગ્ય અને કાયદો-વ્યવસ્થાને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપીને સ્થાનિક સમાજના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક પરિપ્રેક્ષ્યને યોગ્ય સ્થાન આપવું જરૂરી રહેશે.
