આલેખન : સતિષ પટેલ
ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં શિક્ષણનો વિસ્તાર માત્ર શાળાઓની સંખ્યા વધારવા પૂરતો રહ્યો નથી. અંતરિયાળ ગામોના બાળકો ખાસ કરીને દીકરીઓ પ્રાથમિક શિક્ષણ પછી પણ અભ્યાસ ચાલુ રાખી શકે તે માટે આશ્રમશાળા, છાત્રાલય, રહેણાંક શાળા, સાયકલ, શિષ્યવૃત્તિ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની સુવિધાઓ વિકસાવવાનો પ્રયાસ થયો છે.
આદિવાસી વિસ્તારોની ભૌગોલિક સ્થિતિ શિક્ષણ માટે વિશેષ પડકાર ઊભો કરે છે. ડુંગરાળ વિસ્તાર, જંગલ, નદી-નાળા અને ગામથી દૂર આવેલી માધ્યમિક શાળાઓને કારણે રોજિંદી અવરજવર મુશ્કેલ બને છે. તેથી અહીં શિક્ષણનો અર્થ માત્ર શાળા સુધી પહોંચવાનો નથી, પરંતુ શાળા સુધી પહોંચ, રહેવાની વ્યવસ્થા અને અભ્યાસ ચાલુ રાખવાની આર્થિક ક્ષમતા—આ ત્રણેય બાબતો સાથે જોડાયેલો છે.
દીકરીઓ માટે શિક્ષણ ચાલુ રાખવું સૌથી મોટો પડકાર
આદિવાસી વિસ્તારોમાં ધોરણ 8 પછી માધ્યમિક શાળા ઘણી વખત ઘરથી દૂર હોય છે. ખાસ કરીને દીકરીઓ માટે રોજિંદી મુસાફરી પરિવાર માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. આ સ્થિતિમાં રહેણાંક સુવિધા અને પરિવહન શિક્ષણ ચાલુ રાખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ગુજરાતની વિદ્યા સાધના યોજનાનું ઉદાહરણ અહીં મહત્વનું છે. આ યોજના 1995માં શરૂ થઈ હતી અને તેનો હેતુ ધોરણ 8 પછી દીકરીઓ શિક્ષણ છોડે નહીં તે માટે ધોરણ 9માં પ્રવેશ લેતી ST વિદ્યાર્થિનીઓને સાયકલ આપવાનો છે. આ યોજના 2001 પછી શરૂ થઈ હોવાનું કહેવું યોગ્ય નથી, પરંતુ ત્યારબાદના વર્ષોમાં તેનો અમલ ચાલુ રહ્યો છે. સત્તાવાર માહિતી મુજબ 2019-20માં 46,992 વિદ્યાર્થિનીઓને આ યોજનાનો લાભ મળ્યો હતો.
આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે શિક્ષણમાં પરિવર્તન માટે નવી યોજનાઓની સાથે અગાઉથી ચાલી રહેલી યોજનાઓનો સતત અમલ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
આશ્રમશાળા બની અંતરિયાળ વિદ્યાર્થીઓનો આધાર
ગામથી સામાન્ય શાળા દૂર હોય અથવા દરરોજ આવન-જાવન શક્ય ન હોય ત્યારે આશ્રમશાળા મહત્વની બને છે. ગુજરાતના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ મુજબ આશ્રમશાળાઓમાં આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ સાથે રહેવા અને જમવાની સુવિધા આપવામાં આવે છે. આ શાળાઓ ધોરણ 1થી 7, 8થી 10 અને 11થી 12 સુધીના વિવિધ સ્તરે કાર્યરત છે.
2019-20ના રાજ્ય સરકારના દસ્તાવેજ મુજબ ગુજરાતમાં તે સમયે 498 આશ્રમશાળા અને 95 પોસ્ટ-બેઝિક આશ્રમશાળા કાર્યરત હતી.
આ પ્રકારનું રહેણાંક શિક્ષણ અંતરિયાળ વિસ્તારમાં રહેતા એવા વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપયોગી બને છે જેમના પરિવાર માટે રોજ શાળાએ મોકલવા-લાવવાનો ખર્ચ અથવા સમય બંને મુશ્કેલ હોય.
છાત્રાલયથી ધોરણ 10-12 પછી પણ શિક્ષણની તક
પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ થયા બાદ બાળકને મોટા ગામ અથવા તાલુકા મથકની શાળામાં જવું પડે ત્યારે રહેવાની સમસ્યા ઊભી થાય છે. આ માટે સરકારી અને સહાયિત છાત્રાલયોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
ગુજરાતના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગની હાલની માહિતી મુજબ 165 સરકારી છાત્રાલયો કાર્યરત છે, જેમાં આશરે 16,840 વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેવા-જમવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. આ છાત્રાલયો ધોરણ 8થી 12 અને કોલેજમાં અભ્યાસ કરતા ST વિદ્યાર્થીઓ માટે છે. નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે કન્યાઓ માટે આવક મર્યાદા લાગુ પડતી નથી.
આ ઉપરાંત 910 ગ્રાન્ટ-ઇન-એઇડ છાત્રાલયોમાં આશરે 48,410 વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેવા-જમવાની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ હોવાનું આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ જણાવે છે. આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં મહત્વની છે જ્યાં દરેક ગામમાં માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાની સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી.
શહેરમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે સમરસ છાત્રાલય
આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માત્ર શાળા સુધી મર્યાદિત ન રહે અને શહેરોમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી શકે તે માટે સમરસ છાત્રાલય પણ મહત્વનું માધ્યમ છે.
સરકારી માહિતી મુજબ અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, ભાવનગર, આણંદ અને રાજકોટ જેવા મોટા શહેરોમાં મેગા સમરસ છાત્રાલયની યોજના હાથ ધરવામાં આવી છે. તેમાં ST સહિત અન્ય પાત્ર વિદ્યાર્થીઓને રહેણાંક સુવિધા આપવાનો હેતુ છે. યોજનામાં આશરે 12 હજાર ST વિદ્યાર્થીઓને લાભ આપવાની ક્ષમતા દર્શાવવામાં આવી છે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા આદિવાસી વિસ્તારના વિદ્યાર્થીને ગામથી તાલુકા, તાલુકાથી જિલ્લા અને જિલ્લા બહારના ઉચ્ચ શિક્ષણ કેન્દ્રો સુધી પહોંચાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
કન્યા માટે વિશેષ રહેણાંક શાળાઓ
આદિવાસી દીકરીઓનું શિક્ષણ સતત રહે તે માટે ગુજરાતમાં કન્યા રહેણાંક શાળાઓ પણ કાર્યરત છે. આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ મુજબ એકલવ્ય ગર્લ્સ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલો આદિવાસી દીકરીઓ માટે રહેણાંક શિક્ષણની સુવિધા આપે છે.
વલસાડ જિલ્લાના સંદર્ભમાં પણ આ વ્યવસ્થાના ઉદાહરણો જોવા મળે છે. સરકારી દસ્તાવેજમાં સુથારપાડા, કપરાડા ખાતે લો લિટરેસી ગર્લ્સ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ અને ધરમપુર વિસ્તારની કોરચંદ ગર્લ્સ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલનો ઉલ્લેખ છે.
કપરાડા અને ધરમપુર જેવા આદિવાસી વિસ્તારોમાં આવી સુવિધાઓનું મહત્વ વધારે છે, કારણ કે અહીં ભૌગોલિક અંતર અને વરસાદી પરિસ્થિતિ શિક્ષણની સતતતા પર અસર કરી શકે છે.
એકલવ્ય મોડલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલથી ગુણવત્તા તરફ પગલું
આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેણાંક શિક્ષણમાં એકલવ્ય મોડલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ (EMRS) પણ મહત્વની રાષ્ટ્રીય પહેલ છે. ગુજરાતના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ મુજબ રાજ્યમાં 36 EMRS કાર્યરત હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ શાળાઓનો હેતુ આદિવાસી બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ સાથે સર્વાંગી વિકાસની તક આપવાનો છે.
રહેણાંક વાતાવરણમાં અભ્યાસ સાથે રમતગમત, સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિ, શિસ્ત અને વ્યક્તિત્વ વિકાસ માટેની તકો પણ ઊભી થઈ શકે છે. આથી વિદ્યાર્થી માત્ર પરીક્ષા પાસ કરવા પૂરતો નહીં, પરંતુ આગળના અભ્યાસ અને કારકિર્દી માટે તૈયાર થઈ શકે છે.
શિક્ષણ સાથે આર્થિક સહાય પણ જરૂરી
ગરીબ પરિવાર માટે શાળાની ફી ન હોય તો પણ પુસ્તકો, કપડાં, મુસાફરી, હોસ્ટેલ અને અન્ય ખર્ચ પડકારરૂપ બની શકે છે. તેથી શિષ્યવૃત્તિ અને આર્થિક સહાય શિક્ષણની સતતતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રી-મેટ્રિક અને પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ ઉપરાંત પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓને વધુ સારી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ માટે ટેલેન્ટ પૂલ વાઉચર યોજના પણ છે. સત્તાવાર માહિતી મુજબ 2019-20માં આ યોજનાનો લાભ 1,262 વિદ્યાર્થીઓને મળ્યો હતો.
કપરાડા-ધરમપુરમાં રસ્તો પણ શિક્ષણનો ભાગ
કપરાડા, ધરમપુર અને નાનાપોઢા જેવા વિસ્તારોમાં શિક્ષણની ચર્ચા રસ્તા અને પરિવહન વિના અધૂરી છે. વરસાદ દરમિયાન નદી-નાળા અને રસ્તાની સ્થિતિ ખરાબ થાય તો શાળાએ જવાની વિદ્યાર્થીઓની નિયમિતતા પર અસર પડે છે.
આથી શિક્ષણ માટે શાળા, શિક્ષક અને પાઠ્યપુસ્તક જેટલું જ રસ્તો, પુલ, વાહનવ્યવહાર, વીજળી અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી પણ જરૂરી બને છે.
હવે પડકાર ગુણવત્તાનો
છેલ્લા વર્ષોમાં શાળા, આશ્રમશાળા, છાત્રાલય અને રહેણાંક શિક્ષણની સુવિધાઓનો વિસ્તાર થયો છે. હવે આગામી પડકાર ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ છે.
બાળક શાળામાં દાખલ થાય તે પ્રથમ પગલું છે. તે નિયમિત શાળાએ જાય, મૂળભૂત વાંચન-લેખન અને ગણિતમાં મજબૂત બને, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી સમજે, ધોરણ 10 અને 12 પછી ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશ મેળવે અને અંતે કૌશલ્ય તથા રોજગાર સાથે જોડાય—ત્યારે શિક્ષણનો સાચો હેતુ સિદ્ધ થાય.
શિક્ષણથી બદલાતું ભવિષ્ય
આદિવાસી વિસ્તારોમાં કન્યા શિક્ષણ, આશ્રમશાળા, છાત્રાલય અને રહેણાંક શાળાઓ માત્ર સરકારી સુવિધાઓ નથી. તે ગામના બાળકને પોતાના ગામની બહારની દુનિયા સાથે જોડતા સેતુ છે.
કપરાડાના ડુંગરાળ ગામની દીકરી સાયકલ લઈને માધ્યમિક શાળાએ પહોંચે, નાનાપોઢાના વિદ્યાર્થી છાત્રાલયમાં રહીને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ મેળવે, ધરમપુરનો વિદ્યાર્થી રહેણાંક શાળામાં ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મેળવે અને ત્યારબાદ કોલેજ કે વ્યાવસાયિક શિક્ષણ સુધી પહોંચે—આ જ શિક્ષણ વિકાસની વાસ્તવિક અસર છે.
આગામી સમયમાં લક્ષ્ય માત્ર “દરેક બાળક શાળામાં” પૂરતું ન રહેવું જોઈએ. લક્ષ્ય હોવું જોઈએ—“દરેક બાળક ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણમાં આગળ વધે.”
આદિવાસી સમાજની નવી પેઢીને શિક્ષણ, કૌશલ્ય અને આત્મવિશ્વાસ મળશે તો વિકાસની ગતિ વધુ મજબૂત બનશે.
દરેક દીકરી ભણે, દરેક બાળક આગળ વધે અને દરેક પરિવાર શિક્ષણથી સશક્ત બને—આ જ આદિવાસી શિક્ષણની આગામી દિશા છે.