આવકનો હિસ્સો સમાજ માટે, બિનજરૂરી ખર્ચમાં બચત અને શિક્ષણ-રોજગારને પ્રાથમિકતા આપીએ તો નવી પેઢીનું ભવિષ્ય બદલી શકાય

આદિવાસી સમાજનો વિકાસ માત્ર સરકારી યોજનાઓથી જ શક્ય છે? કે પછી સમાજ પોતે પણ વિકાસની જવાબદારી ઉઠાવી શકે?

આ પ્રશ્ન પર હવે ગંભીરતાથી વિચારવાનો સમય આવી ગયો છે. આદિવાસી સમાજમાં સંખ્યા, પરંપરા, સંસ્કૃતિ અને સામૂહિક એકતાની મોટી શક્તિ છે. જો આ શક્તિને શિક્ષણ, રોજગાર, કૌશલ્ય વિકાસ અને જરૂરિયાતમંદોની મદદ સાથે જોડવામાં આવે તો સમાજમાં લાંબા ગાળાનો પરિવર્તન લાવી શકાય છે.

સમાજના દરેક વ્યક્તિ પાસે મોટી રકમ હોય તે જરૂરી નથી. પરંતુ જે વ્યક્તિ જેટલું કરી શકે તેટલું સ્વૈચ્છિક યોગદાન આપે અને સામાજિક પ્રસંગોમાં બિનજરૂરી ખર્ચ ઘટાડે તો નાના-નાના પ્રયાસો મળીને મોટું પરિણામ આપી શકે.

આ માટે 10 મુદ્દાનો વિકાસ મોડેલ વિચારવા યોગ્ય છે.

1. આવકનો 10 ટકા હિસ્સો સમાજ માટે

સમાજમાં સારી આવક ધરાવતા લોકો પોતાની આવકમાંથી સ્વૈચ્છિક રીતે 10 ટકા રકમ સમાજના વિકાસ માટે ફાળવવાનો સંકલ્પ કરી શકે.

આ રકમ વ્યક્તિગત પ્રસિદ્ધિ માટે નહીં, પરંતુ પારદર્શક સામાજિક ફંડમાં જમા થાય. આ ફંડનો ઉપયોગ શિક્ષણ, રોજગાર, લાયબ્રેરી, ગરીબ વિદ્યાર્થીઓ અને નિરાધાર પરિવારો માટે કરી શકાય.

જો મોટી સંખ્યામાં લોકો પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે યોગદાન આપે તો એક મજબૂત સામાજિક વિકાસ ફંડ ઊભું થઈ શકે.

2. ધાર્મિક કાર્યક્રમોના ખર્ચમાં બચત

ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને પરંપરા સમાજના જીવનનો મહત્વનો ભાગ છે. તેને જાળવી રાખવાની સાથે ખર્ચમાં સંયમ રાખવાનો વિચાર પણ કરી શકાય.

જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં ધાર્મિક કાર્યક્રમોના બિનજરૂરી ખર્ચમાંથી 50 ટકા સુધી બચત કરવાનો સ્વૈચ્છિક સંકલ્પ લેવામાં આવે.

બચેલી રકમથી કોઈ વિદ્યાર્થીને પુસ્તકો મળે, કોઈ ગરીબ પરિવારને અનાજ મળે અથવા કોઈ યુવાનને કૌશલ્ય તાલીમ મળે તો ધાર્મિક ભાવનાને સમાજસેવા સાથે જોડવાનો માર્ગ બની શકે.

3. લગ્નમાં બિનજરૂરી ખર્ચ ઘટાડવો

લગ્ન પ્રસંગો આનંદ અને સામાજિક એકતાના પ્રસંગો છે. પરંતુ લગ્નમાં દેખાદેખી અને બિનજરૂરી ખર્ચ વધે નહીં તે અંગે સમાજે વિચારવું જોઈએ.

પરિવાર પોતાની આર્થિક ક્ષમતા પ્રમાણે લગ્ન કરે અને શક્ય હોય ત્યાં બિનજરૂરી ખર્ચમાંથી 50 ટકા સુધી બચત કરવાનો પ્રયાસ કરે.

આ બચતનો થોડો ભાગ સમાજના વિકાસ માટે આપવાનો સંકલ્પ કરવામાં આવે તો લગ્નનો આનંદ કોઈ જરૂરિયાતમંદના જીવનમાં પણ ખુશી લાવી શકે.

4. નવા મંદિરો કરતાં શિક્ષણને પ્રાથમિકતા

ગામમાં રહેલા મંદિરોનું જાળવણી અને સંચાલન યોગ્ય રીતે થવું જોઈએ. દરેક ગામમાં નવા મંદિરના નિર્માણની જરૂરિયાત છે કે નહીં તે અંગે સમાજે વિચારવું જોઈએ.

હાલમાં ગામમાં જેટલા મંદિરો છે, તેમને જાળવીને નવા મંદિરના બાંધકામ કરતાં શિક્ષણ અને સમાજ વિકાસ માટે નાણાં વાપરવાનો વિચાર આગળ આવી શકે.

આ કોઈ ધાર્મિક ભાવનાનો વિરોધ નથી. આ ઉપલબ્ધ સંસાધનોના ઉપયોગ અંગેનો વિકાસલક્ષી વિચાર છે.

જો નવા મંદિરના બાંધકામમાં થનારો મોટો ખર્ચ બચાવીને એક લાયબ્રેરી, વિદ્યાર્થી હોસ્ટેલ, તાલીમ કેન્દ્ર અથવા રોજગાર સહાય કેન્દ્ર ઊભું થાય તો તેનો લાભ લાંબા સમય સુધી મળી શકે.

5. જરૂરિયાતમંદ વિદ્યાર્થીઓ માટે કાયમી સહાય

સમાજના વિકાસની સૌથી મજબૂત ચાવી શિક્ષણ છે.

ગરીબ પરિવારના બાળકો પૈસાના અભાવે અભ્યાસ છોડી ન દે તે માટે સમાજે વિદ્યાર્થી સહાય વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ.

ફી, પુસ્તકો, નોટબુક, ગણવેશ, હોસ્ટેલ, પરીક્ષા ફી, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી અને અન્ય જરૂરી ખર્ચમાં યોગ્ય વિદ્યાર્થીઓને સહાય મળી શકે.

દરેક ગામમાંથી પ્રતિભાશાળી અને જરૂરિયાતમંદ વિદ્યાર્થીઓની માહિતી એકત્ર કરી પારદર્શક રીતે મદદ કરવામાં આવે તો આગામી પેઢી માટે મોટું કામ થઈ શકે.

6. દરેક મોટા ગામમાં લાયબ્રેરી

ગામમાં લાયબ્રેરી માત્ર પુસ્તકો રાખવાની જગ્યા નથી. તે જ્ઞાન અને કારકિર્દીનું કેન્દ્ર બની શકે છે.

લાયબ્રેરીમાં ગુજરાતી સાહિત્ય ઉપરાંત સામાન્ય જ્ઞાન, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ, અંગ્રેજી, કમ્પ્યુટર, વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી અને કારકિર્દી માર્ગદર્શનનાં પુસ્તકો ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય.

સાથે વાંચનખંડ, ઈન્ટરનેટ અને ડિજિટલ શિક્ષણની સુવિધા પણ ઊભી કરી શકાય.

એક લાયબ્રેરી અનેક વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં પરિવર્તન લાવી શકે છે.

7. યુવાનો માટે રોજગાર અને કૌશલ્ય વિકાસ

આદિવાસી સમાજના યુવાનો માટે રોજગાર સૌથી મહત્વનો મુદ્દો છે.

માત્ર સરકારી નોકરીની રાહ જોવાને બદલે યુવાનોને વિવિધ કૌશલ્ય શીખવવા જોઈએ.

કમ્પ્યુટર, ઇલેક્ટ્રિશિયન, પ્લમ્બિંગ, મોબાઇલ રિપેરિંગ, ડ્રાઇવિંગ, વેલ્ડિંગ, કૃષિ આધારિત વ્યવસાય, પશુપાલન, નાના ઉદ્યોગો અને અન્ય વ્યવસાયલક્ષી તાલીમ માટે સમાજ દ્વારા માર્ગદર્શન અને સહાય આપી શકાય.

કૌશલ્ય ધરાવતો યુવાન પોતાના માટે જ નહીં, બીજા માટે પણ રોજગાર ઊભો કરી શકે છે.

8. નિરાધાર પરિવારો માટે સમાજ સહાય ફંડ

સમાજમાં એવા પરિવારો હોઈ શકે છે જ્યાં કમાઉ વ્યક્તિનું અવસાન થયું હોય, વૃદ્ધો એકલા રહેતા હોય અથવા પરિવાર આર્થિક મુશ્કેલીમાં હોય.

આવા પરિવારોને શોધીને વ્યવસ્થિત સહાય કરવી જરૂરી છે.

અનાજ, શિક્ષણ, રોજગાર માટે સાધન, તાત્કાલિક આર્થિક સહાય અથવા અન્ય જરૂરી મદદ માટે નિરાધાર પરિવાર સહાય ફંડ બનાવી શકાય.

મદદ યોગ્ય વ્યક્તિ સુધી પહોંચે તે માટે પારદર્શક વ્યવસ્થા જરૂરી છે.

9. સામૂહિક બચતમાંથી સામૂહિક વિકાસ

સમાજના દરેક પ્રસંગમાં જો થોડો ખર્ચ ઘટાડવામાં આવે તો મોટી રકમ બચી શકે છે.

લગ્ન, ધાર્મિક કાર્યક્રમો, સામાજિક સમારંભો અને અન્ય પ્રસંગોમાં સ્વૈચ્છિક રીતે ખર્ચ ઘટાડીને બચેલી રકમ સમાજના વિકાસ ફંડમાં આપી શકાય.

આ ફંડમાંથી વર્ષના અંતે કેટલા વિદ્યાર્થીઓને મદદ મળી, કેટલી લાયબ્રેરી બની, કેટલા યુવાનોને તાલીમ મળી અને કેટલા પરિવારોને સહાય મળી તેની જાહેર માહિતી આપવામાં આવે.

પારદર્શિતા હશે તો વિશ્વાસ વધશે અને વિશ્વાસ વધશે તો લોકોનું યોગદાન પણ વધશે.

10. સમાજ વિકાસ માટે કાયમી સંસ્થા

આ બધા વિચારોને સફળ બનાવવા માટે એક મજબૂત અને પારદર્શક સામાજિક વ્યવસ્થા જરૂરી છે.

સમાજના શિક્ષિત યુવાનો, વડીલો, શિક્ષકો, સામાજિક આગેવાનો, ઉદ્યોગકારો અને દાતાઓને સાથે લઈને સમાજ વિકાસ ટ્રસ્ટ અથવા સામાજિક વિકાસ સમિતિ બનાવી શકાય.

આ સંસ્થા કોઈ રાજકીય પક્ષથી દૂર રહીને માત્ર શિક્ષણ, રોજગાર, સમાજસેવા અને જરૂરિયાતમંદોની મદદ માટે કાર્ય કરે તેવો પ્રયાસ થઈ શકે.

દર વર્ષે આવક-જાવકનો હિસાબ જાહેર થાય અને કયા ક્ષેત્રમાં કેટલો ખર્ચ થયો તેની માહિતી સમાજ સમક્ષ મૂકવામાં આવે.

---

હવે નિર્ણય સમાજે કરવાનો છે

આદિવાસી સમાજ પાસે સંસ્કૃતિ છે, પરંપરા છે, મહેનત કરવાની શક્તિ છે અને સામૂહિક એકતાની ભાવના છે. હવે આ શક્તિને શિક્ષણ, રોજગાર અને આગામી પેઢીના ભવિષ્ય સાથે જોડવાની જરૂર છે.

આપણે આપણા બાળકો માટે શું છોડી જઈ રહ્યા છીએ?

માત્ર મોટા પ્રસંગોની યાદો?

કે પછી એવી લાયબ્રેરી, જ્યાં આગામી પેઢી ભણે?

માત્ર ભવ્ય કાર્યક્રમો?

કે પછી એવી વ્યવસ્થા, જેમાં ગરીબ બાળક પણ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી શકે?

માત્ર ખર્ચ?

કે પછી બચતમાંથી ઊભું થતું સમાજનું ભવિષ્ય?

આ પ્રશ્નોના જવાબ દરેક પરિવાર અને દરેક વ્યક્તિ પોતાની રીતે આપી શકે છે.

10 ટકા આવક સમાજ માટે, ધાર્મિક અને સામાજિક પ્રસંગોમાં શક્ય બચત, નવા બાંધકામ કરતાં શિક્ષણને પ્રાથમિકતા, દરેક મોટા ગામમાં લાયબ્રેરી, યુવાનો માટે કૌશલ્ય વિકાસ અને નિરાધાર પરિવારો માટે સહાય—આ વિચારો પર સમાજમાં ખુલ્લી ચર્ચા થવી જોઈએ.

વિકાસ માટે કરોડો રૂપિયાની રાહ જોવાની જરૂર નથી. પરિવર્તનની શરૂઆત નાની રકમથી, નાના સંકલ્પથી અને એક વ્યક્તિથી પણ થઈ શકે છે.

આજે એક વ્યક્તિ આગળ આવશે, કાલે દસ લોકો જોડાશે અને આવતીકાલે આખો સમાજ આ વિચાર સાથે જોડાઈ શકે છે.

સમાજનો સાચો વિકાસ ત્યારે કહેવાય જ્યારે કોઈ ગરીબ બાળક પૈસાના અભાવે ભણવાનું બંધ ન કરે, કોઈ યુવાન રોજગારના અભાવે નિરાશ ન થાય અને કોઈ નિરાધાર પરિવાર મદદ માટે એકલો ન રહે.

આદિવાસી સમાજની આગામી પેઢી માટે હવે વિચારવાનો અને આયોજન કરવાનો સમય છે.

આપણે શું બચાવવું છે એ કરતાં વધુ મહત્વનું છે—આપણે શું બનાવવું છે.

અને જો આપણે આજે શિક્ષણ, જ્ઞાન અને રોજગાર માટે રોકાણ કરીશું તો આવતીકાલે સમાજ પાસે વધુ સક્ષમ, શિક્ષિત અને આત્મનિર્ભર પેઢી હશે.