આલેખન : ફાલ્ગુની વાસાવડા (ભાવનગર)
૧. નવરાત્રી અને શક્તિ ઉપાસનાનું પવિત્ર પર્વ
આસો નવરાત્રીના પાવન દિવસોમાં મા જગદંબાને ગીત, ગરબા કે રાસથી પ્રસન્ન કરવાની ભક્તો હર્ષભેર કોશિશ કરતા હોય છે અને રાત-રાતભર ગરબા ગાઈને પોતાની ભક્તિ અર્પણ કરે છે. નાગરોના ઘરમાં બેસીને ગરબા ગાવાની એક અનોખી અને પરંપરાગત પ્રથા છે, અને એમાં પણ સૂર, લય અને તાલનો સુમેળ સધાઈને એકદમ ભક્તિભર્યો દિવ્ય માહોલ સર્જાય છે. આમ, ભક્તની તામસી, રાજસી અને સાત્વિક શ્રદ્ધાથી શક્તિ ઉપાસનાનાં આ પવિત્ર દિવસો ઉત્તરોત્તર આગળ વધતાં જાય છે.
મા નવદુર્ગા પર્વત પરથી નીચે પધારીને અને પછી મંડપમાં આવી આપણી વૃત્તિઓ સાથે રાસ રમી રહી છે, આપણા તમામ વિકારોને દૂર કરી આપણા મન અને માનસમાં બિરાજમાન થઈ રહી છે—એટલે કે જાણે એણે આપણને પોતાના સંતાન તરીકે સ્વીકારી લીધાં છે! માતા જેમ પોતાના બાળકના તમામ ગુણ અને અવગુણ ભૂલીને હંમેશાં તેનું ઉત્તમ કલ્યાણ અને શુભ જ વાંછે છે, તેમ મા જગદંબા પણ આપણું હિત કરવા માટે સદૈવ કૃપા વરસાવી રહી છે.
જો આપણા અંતરમાં તાડકાસૂર રૂપે રહેલા પ્રમાદનો વધ કરવા માટે કાર્તિકેય રૂપે પુરુષાર્થ જન્મે, તો સમજવું કે આપણી નિજ ભક્તિ ચોક્કસપણે સાર્થક થઈ રહી છે અને પરિણામ લાવી રહી છે. અથવા તો પરમાર્થ માટે કોઈ ઉત્તમ સદવૃત્તિ જન્મે, તો પણ એવું માનવું કે આપણા અંતરમાં સ્વયં મા પધારી ચૂક્યા છે.
૨. સ્કંદમાતા અને હરસિદ્ધિ માતાની મહિમા
આજે આસો નવરાત્રીનો પાંચમો દિવસ છે, જે નવદુર્ગાના પાંચમા સ્વરૂપ એવા ‘સ્કંદમાતા’ની પૂજા-અર્ચનાનો દિવસ છે. ભગવાન શંકર અને પાર્વતીના પુત્ર કાર્તિકેયનું એક નામ ‘સ્કંદ કુમાર’ છે, જેથી કાર્તિકેયની માતા અથવા સ્કંદની માતા એટલે કે ‘મા સ્કંદમાતા’ એવો અર્થ થાય છે. સ્કંદમાતાની સાચી ઉપાસનાથી જીવનની હરેક દિશાઓમાંથી અદ્ભુત સિદ્ધિઓની પ્રાપ્તિ થાય છે.
તો આજની આ પવિત્ર અવસરે આપણે હરસિદ્ધિ એટલે કે હર્ષદ માતાની વાત કરીશું, તેમના દિવ્ય સ્થાન અને સ્વરૂપ વિશે આવો દર્શન કરીએ. મા હરસિદ્ધિની ઉત્પત્તિ અને પ્રાગટ્ય વિશે મુખ્યત્વે ત્રણ લોકવાયકાઓ અને પૌરાણિક કથાઓ અત્યંત લોકપ્રિય છે.
૩. મા હરસિદ્ધિનું તીર્થધામ અને અલૌકિક આરતી
હાલાર અને સોરઠની ધરતીની સરહદ ઉપર આવેલું હરસિદ્ધિ માતાનું આ પરમ પવિત્ર તીર્થધામ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તથા મહાન રાજા વિક્રમાદિત્યના કુળદેવીનું સ્થાનક છે. હાલારના સાગરકાંઠાની સુંદર સૃષ્ટિમાં ગાંધવી ગામની હદમાં, મેઢાખાડીના કિનારે મા હરસિદ્ધિમાતાજીનું ભવ્ય મંદિર આવેલું છે.
કોયલા ડુંગર ઉપર આવેલું હરસિદ્ધિમાતાનું આ મંદિર ચાલુક્ય કાળનું ઐતિહાસિક સ્થાપત્ય છે. આ મંદિરની આરતી અત્યંત અદભૂત અને અલૌકિક હોય છે. લગભગ એક કલાક સુધી ચાલતી આ આરતી સાંભળીને પણ મનને અદ્ભુત શાંતિ અને આનંદનો અનુભવ થાય છે. એવી લોકવાયકા અને શ્રદ્ધા છે કે માતા હરસિદ્ધિ રોજ નિયમિતપણે આ આરતી દરમિયાન અચૂક હાજર રહે છે. ત્યાં મંદિરના સભાગૃહમાં હિંડોળા (ઝૂલા) છે, અને જેમ જેમ માતાની ઉપસ્થિતિ થાય છે તેમ તેમ આ હિંડોળા આપોઆપ ઝૂલવા માંડે છે! અહીંનું સમગ્ર વાતાવરણ અત્યંત શાંત અને દિવ્ય ઉર્જાથી ભરપૂર છે.
૪. યાદવોના કુળદેવી અને દ્વારકા સાથેનો સંબંધ
મા હરસિદ્ધિ એટલે કે હર્ષદ માતાનું આ પવિત્ર મંદિર દેવભૂમિ દ્વારકા અને પોરબંદરની વચ્ચે આવેલું છે. ખૂબ જ લાંબો દરિયા કિનારો અને બીજી તરફ કોયલા નામના ડુંગર પર માતા હરસિદ્ધિ સિંહાસનરૂઢ થઈને વિરાજમાન છે.
કૌરવ-પાંડવના સમયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અસુરો અને સમ્રાટ જરાસંઘ પર વિજય પ્રાપ્ત કરવા માટે આ જગદંબાની વિશેષ આરાધના કરી હતી, અને દ્વારકામાં વસ્યા પછી પણ તેઓ હર્ષદ માતાની નિયમિત ભક્તિ અને આરાધના કરતા હતા. આ જ કારણોસર યાદવોના કુળદેવી તરીકે મા હરસિદ્ધિ સમગ્ર દેશમાં જાણીતા છે.
૫. શેઠ જગડુશા અને ઐતિહાસિક લોકવાયકા
આ ઉપરાંત એક એવી ઐતિહાસિક માન્યતા કે લોકવાયકા પણ પ્રચલિત છે કે કચ્છના મહાન દૈવી જૈન વેપારી શેઠ જગડુશાના વહાણોનો કાફલો જ્યારે દરિયાઈ તોફાનમાં ફસાયો હતો, ત્યારે તેમણે પરમ કૃપાળુ મા હરસિદ્ધિનું સ્મરણ કર્યું હતું.
માતાએ શેઠની કઠિન પરીક્ષા કરતા કહ્યું કે જો તું તારા પુત્ર અને પરિવારનું બલિદાન આપે તો જ હું તારું વહાણ બચાવી શકું. આ શરત શેઠ જગડુશાએ સ્વીકાર કરી, અને એ સાથે જ તોફાનમાં ચડેલો વહાણોનો કાફલો અહીં કોયલા ડુંગરના કાંઠે સુરક્ષિત રીતે આવી ચડ્યો હતો. માતાની અસીમ કૃપાથી શેઠ જગડુશાએ આશરે ઈ.સ. ૧૩૦૦ ની આસપાસ હાલના આ ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
૬. રાજા પ્રભાતસેન અને વીર વિક્રમાદિત્યની કથા
આ મંદિર સાથે એક અન્ય રોમાંચક પૌરાણિક કથા પણ જોડાયેલી છે. એકવાર નવરાત્રીના પવિત્ર તહેવાર દરમિયાન પ્રભાતસેનની સાત પત્નીઓ સુંદર ગરબા રમતી હતી. તેથી, કોયલા ડુંગરમાંથી જગદંબા માતાજી પણ દાગીના અને દિવ્ય સુંદર કપડાં પહેરીને નીચે ઉતર્યા હતા, અને એક અતિ સુંદર સ્ત્રીના રૂપમાં એમણે ત્યાં રાસ-ગરબા રમ્યા હતા.
મહેલમાં થતો આ દિવ્ય ઉત્સવ જોવા રાજા પ્રભાતસેન ત્યાં આવ્યા. તેમણે આ સુંદર સ્ત્રીને ગરબા રમતાં જોઈ તેમજ તેમને તેના આ તેજ અને જ્યોતિનું આકર્ષણ થયું! તેમના મનમાં દુષ્ટ જુસ્સો જાગ્યો, એટલે કે તેમની નિયત ખરાબ થઈ ગઈ. તેથી મોડી રાત્રે, જ્યારે માતાજીએ ટેકરી પર પાછા જવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે રાજાએ તેમનો પીછો કરવાનું અને અનુકરણ કરવાનું શરૂ કર્યું.
આ જોઈને માતાજી અત્યંત ગુસ્સે થઈ ગયાં અને શ્રાપ આપતાં કહ્યું કે, “તારે દરરોજ મંદિરમાં જીવતા અગ્નિકુંડમાં હોમાવા માટે આવવું પડશે!” તેથી દરરોજ રાજાએ અગ્નિકુંડમાં જીવતા થવા માટે મંદિરમાં જવું પડતું. બીજા દિવસે માતાજી તેમને પુનઃ જીવિત બનાવતા અને તેમને તેમના મહેલમાં પાછા મોકલતા.
આ દૈનિક શ્રાપના કારણે રાજા પ્રભાતસેનના સ્વાસ્થ્ય પર અત્યંત ઘેરી અસર પડી હતી અને તેઓ ખૂબ જ નબળા તથા પાતળા થઈ ગયા હતા. તે સમય દરમિયાન મહાન રાજા વીર વિક્રમાદિત્ય, જે તેમના માતૃ-પિતરાઈ થાય છે, તેઓ દ્વારકાની તીર્થયાત્રા પર આવ્યા અને તેમના મહેમાન બન્યા.
પોતાના પિતરાઈની આ દયનીય સ્થિતિ જોઈને, રાજા વીર વિક્રમાદિત્યએ તબિયત ખરાબ થવાનું કારણ પૂછ્યું, અને તેમને આ શ્રાપની આખી વાર્તા કહેવામાં આવી. તેથી મહાન રાજા વિક્રમાદિત્યએ મોટો નિર્ણય લીધો, અને રાજા પ્રભાતસેનની જગ્યાએ પોતે ગયા, તથા તેના પિતરાઈના શ્રાપને પૂર્ણ કરવા માટે તૈયાર થયા.
આવો અદ્ભુત પ્રેમ, સમર્પણ અને હિંમત જોઈને માતાજી અત્યંત પ્રસન્ન થયાં, તેથી તેમણે રાજા વિક્રમને વરદાન માંગવા કહ્યું. ત્યારે રાજા વિક્રમે બે મુખ્ય વરદાન માંગ્યા:
૧. શ્રાપથી પોતાના પિતરાઈ ભાઈને હંમેશ માટે મુક્ત કરવા, અને
૨. માતાજીએ પોતાના રાજ્ય માળવાની રાજધાની ઉજ્જૈનના મહેમાન બનવા માટે પધારવું.
૭. ઉપસંહાર: ભક્તિ અને પુરુષાર્થનો સમન્વય
તો આ છે માતા હરસિદ્ધિના પ્રાગટ્યની વાત, તેમજ તેના પવિત્ર સ્થાન સાથે જોડાયેલી દિવ્ય લોકવાયકાઓ. પરંતુ આપણે આ લોકવાયકાઓ કે પૌરાણિક દંતકથાઓથી આગળ વધીને માતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપને સમજીએ. માતા આદ્યશક્તિના રૂપ અને સ્વરૂપની વાતો સાચે જ બહુ નિરાળી છે. તે ક્યારેક કઠણ અને શિસ્તબદ્ધ લાગે છે, તો ક્યારેક અત્યંત કોમળ અને પ્રેમાળ દેખાય છે, પરંતુ અંતે તો તે જગતની ‘માતા’ છે, એટલે પોતાના સંતાન માટે તે બધું જ કરી છૂટે છે.
સાક્ષાત માતા હરસિદ્ધિ દરેક સંસારી ભક્તને હરેક સિદ્ધિના સોપાન ચડાવીને તેમની તમામ મનોકામનાઓ પૂર્ણ કરે છે. પરંતુ વિડંબના એ છે કે માતાએ આપણને જે કંઈ પણ આપ્યું છે તેની તરફ આપણું ધ્યાન ઓછું જાય છે અને માત્ર સિદ્ધિઓની માંગણી કરવાના સ્વાર્થ કે બહાના સાથે જ આપણે તેમના ચરણે જઈએ છીએ!
પરંતુ એ વાત પણ સત્ય છે કે સિદ્ધિઓ ક્યારેય બેઠા બેઠા મળતી નથી; એની માટે સાચો પુરુષાર્થ કરવો પડે છે, અને એ પણ ભગવાન કાર્તિકેય જેવો સર્વમંગલનો પુરુષાર્થ! આવો, આપણે પણ એ જ રીતે લોકમંગલનું અને જનકલ્યાણનું ઉત્તમ કાર્ય કરીશું—એવો દ્રઢ વિશ્વાસ અને ભરોસો મા હરસિદ્ધિને અપાવીએ.
જય અંબે! જય મા હરસિદ્ધિ !