આદિવાસી સમાજના જીવનમાં તહેવારો માત્ર ધાર્મિક વિધિ કે મનોરંજન પૂરતા સીમિત નથી. દરેક તહેવાર પાછળ પ્રકૃતિ, ખેતી, પૂર્વજોની પરંપરા અને સામૂહિક જીવન સાથે જોડાયેલું એક ઊંડું લોકદર્શન રહેલું છે. આવો જ એક મહત્વનો તહેવાર એટલે દિવાસો. આ તહેવાર આદિવાસી સમાજમાં પ્રકૃતિ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા, ખેતી પ્રત્યેનો આદર અને સામૂહિક એકતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
દિવાસો સામાન્ય રીતે શ્રાવણ વદ અમાસના સમયગાળા સાથે જોડાયેલો છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન આદિવાસી વિસ્તારોમાં જંગલો હરિયાળાં બની જાય છે, નદીઓ-નાળાં વહેવા લાગે છે અને ખેતરોમાં પાક લહેરાવા લાગે છે. પ્રકૃતિના આ અદભુત રૂપને આદિવાસી સમાજ માત્ર નિહાળતો નથી, પરંતુ તેને પોતાના જીવનનો અભિન્ન ભાગ માને છે. તેથી દિવાસો પ્રકૃતિ અને માનવ વચ્ચેના સંબંધને વધુ મજબૂત બનાવતો તહેવાર છે.
આદિવાસી સમાજનું પરંપરાગત જીવન જંગલ, જમીન અને પાણી સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું રહ્યું છે. વર્ષભર ખેતી અને મહેનત કરનાર પરિવારો માટે દિવાસો એક પ્રકારનો વિરામ અને આનંદનો અવસર બને છે. ગામમાં લોકો એકબીજાના ઘરે જાય છે, સગાં-સંબંધીઓ સાથે મળીને તહેવારની ઉજવણી કરે છે અને પરંપરાગત રીતરિવાજોનું પાલન કરે છે.
દિવાસાની ઉજવણીમાં પરંપરાગત વાનગીઓ, લોકગીતો, નૃત્ય અને સામૂહિક મેળાવડાને વિશેષ સ્થાન હોય છે. વિવિધ વિસ્તારોમાં ઉજવણીની રીત અલગ હોઈ શકે છે. આદિવાસી યુવાનો અને મહિલાઓ પરંપરાગત વસ્ત્રો ધારણ કરીને લોકનૃત્ય કરે છે. ઢોલ, તુર અને અન્ય લોકવાદ્યોના તાલે સમગ્ર વાતાવરણમાં ઉત્સાહ છવાઈ જાય છે. ગીતો અને નૃત્ય દ્વારા સમાજની લોકસ્મૃતિ અને પરંપરા એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચે છે.
દિવાસો સાથે ખેતીનું જોડાણ પણ ખૂબ મહત્વનું છે. ચોમાસામાં વાવણી કર્યા બાદ ખેતરમાં પાક ઊગી રહ્યો હોય છે. ખેડૂત પોતાના પાક માટે પ્રકૃતિનો આભાર માને છે અને સારા પાકની આશા રાખે છે. આ રીતે દિવાસો જમીન, વરસાદ, જંગલ અને અન્ન પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવાનો લોકપર્વ પણ બની જાય છે.
આ તહેવાર સામાજિક એકતાનું પણ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ગામના લોકો ભેદભાવ ભૂલીને એક સાથે ઉજવણી કરે છે. વડીલો યુવાનોને પરંપરાનું મહત્વ સમજાવે છે, જ્યારે નવી પેઢી લોકગીતો, નૃત્ય, પહેરવેશ અને રીતરિવાજો દ્વારા પોતાની સંસ્કૃતિને જીવંત રાખે છે.
આજે આધુનિકીકરણના કારણે જીવનશૈલીમાં ઘણો બદલાવ આવ્યો છે. તેમ છતાં આદિવાસી સમાજની પરંપરાઓનું જતન કરવું જરૂરી છે. દિવાસો જેવા તહેવારો માત્ર ઉજવણીના દિવસો નથી, પરંતુ આદિવાસી ઓળખ, પ્રકૃતિપ્રેમ, સામૂહિક એકતા અને પૂર્વજોના વારસાના જીવંત પ્રતીક છે.
“દિવાસો પછી 100 દિવસે દિવાળી” જેવી લોકવાણી પણ આપણા લોકજીવનમાં ઋતુચક્ર અને તહેવારો વચ્ચેના સંબંધને દર્શાવે છે. દિવાસોથી દિવાળી સુધીનો સમય પ્રકૃતિના બદલાતા રંગો અને ખેતીના વિકાસની સફર છે.
અંતે કહી શકાય કે દિવાસો આદિવાસી સમાજ માટે માત્ર એક તહેવાર નથી; તે પ્રકૃતિ સાથેના આત્મીય સંબંધ, મહેનતનું ગૌરવ, લોકસંસ્કૃતિનું સંરક્ષણ અને સામૂહિક આનંદનું પર્વ છે. આવી પરંપરાઓ જ આદિવાસી સમાજની આગવી ઓળખ અને સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિને પેઢી દર પેઢી જીવંત રાખે છે.
