✍️ સતિષ પટેલ …
વલસાડ સહિત સમગ્ર દક્ષિણ ગુજરાતના વિસ્તારોમાંથી સતત એક દુ:ખદ અને ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે — કિશોર વયના વિદ્યાર્થીઓ આપઘાત કરી રહ્યા છે. આજની પેઢી, ભવિષ્યના નાગરિકો, પોતાની જિંદગીનો અંત કરવાનું નિર્ણય કેમ લઈ રહી છે? માત્ર વલસાડ જ નહીં, આખા દેશમાં આ સમસ્યા ગંભીર સ્વરૂપ લઈ રહી છે. સમસ્યાની પાશ્વભાગમાં અનેક પરિબળો છે — કુટુંબ, શૈક્ષણિક દબાણ, ટેક્નોલોજી, નશાની લત અને આધુનિક જીવનશૈલીની અસરો. જો આપણે આજથી ગંભીરતાથી વિચાર નહીં કરીએ તો આવતી પેઢી માટે ભવિષ્ય અંધારું બની જશે.
કુટુંબીય તણાવ અને અલિપ્તતા
કિશોરોની આપઘાત પાછળનો સૌથી મોટો કારણ છે – મનોવૈજ્ઞાનિક એકાંત. અગાઉનાં સંયુક્ત કુટુંબોમાં દાદા-દાદી સાથેનું લાગણીસભર બંધન બાળકને ભાવનાત્મક આધાર આપતું હતું. આજે એકલવાયું પરિવાર મર્યાદિત થાય છે માતાપિતા અને બાળકો સુધી. મોંઘવારીના કાળમાં માતાપિતા બંને નોકરી કરતાં હોય છે, પરિણામે બાળક માટે સમય, સમજ અને સંવાદ ગુમ થઈ જાય છે.
માતા-પિતાની અપેક્ષાઓ પણ તણાવનો આધાર બની રહી છે. સંતાનો માટે સારા સ્કૂલ, મોંઘા કોચિંગ અને અંગ્રેજી માધ્યમનું અભ્યાસમાધ્યમ — આ બધું બાળકની ક્ષમતા વિના રુપાયવાનું દબાણ છે. બાળક માતા-પિતાની અપેક્ષા પુરી ન કરી શકે તો પોતાની જાતને નિષ્ફળ માનવા લાગે છે. આ નિષ્ફળતાનું બોજું તણાવ અને ડિપ્રેશન તરફ દોરી જાય છે.
શિક્ષણની દિશા કે દિશાહીનતા?
શિક્ષણ પદ્ધતિ પણ આપઘાતના સંજોગોમાં મોટું પરિબળ બની છે. આજે બાળક બાળમંદિરથી લઈને ૧૦મું-૧૨મું ધોરણ પાસ કરતા કરતા સતત સ્પર્ધાની ઘૂંટડીમાં જીવતો હોય છે. શાળાઓ ભણાવવાની જગ્યા હવે માત્ર માર્કસ લાવવા માટેની લાઇન બની ગઈ છે. શિક્ષકો પણ સરકારી ફરજોથી બાંધાયેલા હોવાથી બાળકની મુશ્કેલીઓમાં ઊંડે ઉતરી શકતાં નથી.
શાળાઓમાં પૂરતું માનસિક માર્ગદર્શન (counseling) નથી. શિક્ષણના નામે આકરો અભ્યાસ, મોંઘી ફી અને સ્પર્ધા એ બધું છાતી પર બોજું જેવી રીતે ચઢી જાય છે. વિદ્યાર્થીઓ માટે ટ્યુશન જરૂરી બની ગઈ છે, શિક્ષક-શિક્ષાર્થિ વચ્ચેનું લાગણિવાંત પણ નબળું પડી ગયું છે. આવા સંજોગોમાં સંવેદનશીલ ટીનએજર બાળક એકાંતમાં ગુમ થઈ જાય છે.
ટેકનોલોજી, ગેમિંગ અને ડિજિટલ લત
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીએ માનવજાતને આગળ ધપાવી છે, પણ કિશોરો માટે આ લાઈફલાઈન ક્યારેક લાઈફથ્રેટ બની રહી છે. ડિજિટલ ગેમ્સ, રીલ્સ અને સોશિયલ મીડિયાના લત બાળકોને ધીમે ધીમે એકલવાઈ તરફ ધપાવે છે. કેટલાક ઓનલાઈન ગેમ્સમાં (જેમ કે બ્લૂ વ્હેલ, મોમો ચેલેન્જ વગેરે) સ્પષ્ટ રીતે આપઘાત તરફ ઉશ્કેરણાં હોય છે. થોડાંક કેસ હોય, પણ ગંભીર છે.
મોબાઈલ, ફ્રીડમ અને ગેરનિરીક્ષણ વપરાશના કારણે બાળકોના મગજ પર અસરો થાય છે. અમુક યંગસ્ટર્સ ઇન્સ્ટાગ્રામ-ફેસબુક જેવી પ્લેટફોર્મ્સ પર વખાણ અને માન્યતા માટે આત્મમૂલ્ય ભુલાવે છે. તુલના, અનસુરક્ષાની લાગણી અને સાયબર બુલિંગ પણ તેમને ઘાતક દિશા તરફ લઈ જાય છે.
નશા અને સ્થાનિક દુષિત તત્વો
વિદ્યાર્થીઓમાં આપઘાતની પાછળ એક ગંભીર પરિબળ છે – નશાની લત અને ડ્રગ પેડલર્સ. ખાસ કરીને સ્કૂલ કે કોલેજ પાસે સક્રિય આવા તત્વો કિશોરોને આકર્ષક ટોનિક, પાવડર કે નવી દવા તરીકે નશાની લત લગાડે છે. એક વખત બાળક એમાં ફસાઈ જાય પછી તે ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિથી બચી શકતો નથી. નશામાં ડૂબેલા યુવકનો આત્મવિશ્વાસ, અભ્યાસ અને જીવન દિશા બધું જ તણાવ તરફ ધકેલાય છે.
પ્રેમ પ્રકરણ અને સમાજના સંસ્કાર
વલસાડના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં કેટલાક કિસ્સાઓમાં પ્રેમ સંબંધોનું નામ આપી આપઘાતના કેસ નોંધાતા જોવા મળ્યા છે. સમાજના મર્યાદિત દ્રષ્ટિકોણ, યુવક-યુવતી વચ્ચેના પ્રેમપ્રકરણને લાજના નામે દબાવી દેવાની માનસિકતા યુવાઓને ધ્રુજાવી દે છે. લાગણીઓની અવગણના અને સમાજનું દબાણ તેમને જીવંત રહેવાની ઇચ્છા પર પ્રહાર કરે છે.
શું છે રાષ્ટ્રસ્તરનું ચિત્તાજનક ચિત્ર?
એનસીઆરબીના તાજેતરના આંકડાઓ મુજબ દેશમાં વર્ષ 2022-23 દરમ્યાન વિદ્યાર્થીઓના આપઘાતના સૌથી વધુ કેસ મહારાષ્ટ્રમાં (1764), ત્યારબાદ તામિલનાડુ (1416), મધ્યપ્રદેશ (1340), ઉત્તર પ્રદેશ (1040) અને ઝારખંડ (840)માં નોંધાયા. ગુજરાતમાં અપડેટેડ આંકડા ઉપલબ્ધ નથી, પણ સ્થિતિ વિવિધ સમાચાર અને ધરતીસ્તરનાં રિપોર્ટ્સ પ્રમાણે ગંભીર છે. આ આંકડાઓ સમાજની જાતે જ પૂછી લે છે.
સમાધાનની દિશા: આપણે શું કરી શકીશું?
- કુટુંબનું પુનર્નિર્માણ – દાદા-દાદી, માતાપિતા અને બાળકો વચ્ચે સંવાદ અને લાગણીપૂર્ણ સહવાસ ફરજિયાત બની રહે.
- શાળામાં કાઉન્સેલિંગ ફરજિયાત કરવું – દરેક સ્કૂલમાં યોગ્ય મનોચિકિત્સક રાખવો જોઈએ.
- માર્કસથી વધુ જીવનના મૂલ્યો શીખવવા – શિક્ષણમાં જીવન કૌશલ્ય અને સહાનુભૂતિ શીખવવાની તૈયારી.
- ડિજિટલ ભાષા અને સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ – સોશિયલ મીડિયા અને ગેમિંગના દુષ્પરિણામ વિશે શિક્ષણ.
- ડ્રગમુક્ત ઝોન – સ્કૂલની આસપાસ નશાખોરી અટકાવવા પોલીસ, NGO અને સ્કૂલ સંચાલકનું સંયુક્ત અભિયાન.
- માતા-પિતાનું માર્ગદર્શન શિબિર – માત્ર વિદ્યાર્થીઓ નહીં, માતા-પિતાને પણ શિક્ષિત કરવાના કાર્યક્રમો.
અંતમાં…
બી.એન. જોષી (નિવૃત્ત પ્રિન્સીપાલ)
નિવૃત્ત પ્રિન્સીપાલ શ્રી બી.એન. જોષીનો મર્મસ્પર્શી સંદેશ આપઘાત જેવી ગંભીર સમસ્યા સામે ઊંડા વિચાર માટે પ્રેરણા આપે છે. તેમના મતે, બાળકો દેશનો આધારસ્તંભ છે. તેમનું સુરક્ષિત અને સ્વસ્થ જીવન માત્ર સરકારની નહીં, પણ સમાજના દરેક નાગરિકની સામૂહિક જવાબદારી છે.
આજના યુગમાં કિશોરો પર અભ્યાસ, સ્પર્ધા, પેરેન્ટલ દબાણ, સોસિયલ મીડિયાની અસર વગેરેથી માનસિક તાણ વધી રહ્યો છે. ક્યારેક તેમને લાગે છે કે આપઘાત એ તણાવમાંથી છૂટકારાનો રસ્તો છે. પણ સાચે કહીએ તો તે કોઈ ઉકેલ નથી, તે તો સમાજના અસંવેદનશીલ અભિગમ અને યોગ્ય માર્ગદર્શનના અભાવનું પરિણામ છે.
જોશી સાહેબનું કહેવું છે કે જો આપણે આ મુશ્કેલીને ‘વ્યક્તિગત દુર્ઘટના’ તરીકે નહિ ગણીએ, પણ એક ‘સામૂહિક જવાબદારી’ સમજીને તરત જ પગલાં લેશું, તો અનેક જીવ બચાવી શકીશું. આપણું સૂત્ર હોવું જોઈએ – “સાંભળો, સમજો અને સહારો આપો.” આજે વિચારશું તો કાલે પસ્તાવાની ફરજ નહિ પડે.
