શ્રીમદ્ ભાગવત પવિત્ર હિંદુ ધર્મગ્રંથો પૈકી એક છે, જે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના ત્રિવેણી સંગમરૂપ છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના અવતારના મહિમાનું વર્ણન કરતી આ કથા માત્ર ધાર્મિક સાહિત્ય નથી, પણ ભક્તના હ્રદયનું પ્રતિબિંબ છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં વર્ષના વિવિધ મહિનાઓમાં થયેલી ધાર્મિક તપસ્યાનું વિશેષ મહત્ત્વ દર્શાવાયું છે, જેમાં શ્રાવણ માસનું સ્થાન અત્યંત વિશિષ્ટ ગણવામાં આવ્યું છે.
શ્રાવણ માસ – જેને શિવનો પ્રિય માસ માનવામાં આવે છે – એ ભક્તિ, સાધના, ઉપવાસ, યજ્ઞ અને ધાર્મિક કાર્યો માટે શ્રેષ્ઠ સમય છે. ભાગવત પુરાણના સાતમા સ્કંધ અને બીજા અનેક સ્થાનો પર શ્રાવણના વૈભવ અને તત્વમાર્ગને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
ભગવાન શિવ, જેઓ વૈરાગ્યના પ્રમુખ દેવતા છે, તેમને શ્રાવણમાં દૂધ, જળ, બિલિપત્ર, ધતૂરો વગેરે ચઢાવી પૂજવામાં આવે છે. શ્રીમદ્ ભાગવત કહે છે કે જે ભક્ત શ્રાવણ માસ દરમિયાન પવિત્રચિત્તથી ઉપવાસ, પૂજા અને ધ્યાન દ્વારા ભગવાનનું સ્મરણ કરે છે, તેને ન માત્ર આ લોકમાં સુખ મળે છે પરંતુ મોક્ષના દ્વાર પણ ખૂલે છે.
ભગવાન કાળીયાના દમન, ગોવર્ધન ઉદ્ધાર, તેમજ શ્રદ્ધા અને નમ્રતા દ્વારા ભક્તિના ઉત્તમ દ્રષ્ટાંતો શ્રીમદ્ ભાગવતમાં વર્ણવવામાં આવ્યા છે. આ ઘટનાઓ ભક્તિને ઋતુઓ સાથે જોડીને માનવ જીવનના વિવિધ ચરણોમાં ધાર્મિક નિષ્ઠાની ભુમિકા દર્શાવે છે.
શ્રીમદ્ ભાગવત અનુસાર શ્રાવણ માસમાં ખાસ કરીને નિષ્કામ ભક્તિ અને મનના નિર્વિકાર સ્તિતીની મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા આવે છે. આ માસમાં શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓનું શ્રવણ, ચિંતન અને મનન કરવાથી જીવનના દુઃખો દૂર થાય છે અને આત્માની શુદ્ધિ થાય છે.
યુવા ભગવતાચાર્ય પ.પૂ. આશિષભાઈ વ્યાસ શ્રાવણ માસ દરમ્યાન શ્રીમદ્ ભાગવતના કથાવાચન દ્વારા ભક્તોને શિવકૃપાનું મહત્વ સમજાવે છે. તેઓ કેહે છે કે, “શ્રાવણ માસ એ માત્ર તિથિઓનો સંગમ નથી, પણ એ અંતઃકરણની પવિત્રતાનું મહાપર્વ છે.” તેઓ ખાસ કરીને ભાગવતના ઉલ્લેખ સાથે શિવ-કૃષ્ણ તત્ત્વનું એકરૂપ સિદ્ધાંત ભક્તો સમક્ષ રજૂ કરે છે.
આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત અને શ્રાવણ માસ ભક્તિને તે ઉંચાઈ આપે છે જ્યાં શિવ અને કૃષ્ણ – ગ્યાન અને ભક્તિ – બંને ભક્તના હૃદયમાં સમાસે.
અંતે, શ્રાવણ એ સંસારની વૃત્તિમાંથી બહાર નીકળી, આત્મસાત થવાનો સમય છે – જેમ ભગવત કહે છે: “શ્રાવણે કૃષ્ણકથા શ્રવણમ્ – ભવબંધ વિમોચનમ્!”
