ગુજરાતમાં દારૂબંધીનો કાયદો વર્ષોથી અમલમાં છે, પરંતુ તેની અસરકારકતા અને વર્તમાન પરિસ્થિતિ અંગે સમયાંતરે સવાલો ઊભા થતા રહ્યા છે. ખાસ કરીને તાજેતરના ઝેરી અને નકલી દારૂના બનાવોએ ફરી એક વખત દારૂબંધીની નીતિ અંગે ગંભીર ચર્ચા શરૂ કરી છે. આવી સ્થિતિમાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલા (બાપુ) દ્વારા દારૂબંધી અંગે વ્યક્ત કરવામાં આવેલા વિચારોને પણ ગંભીરતાથી વિચારવાની જરૂરિયાત હોવાનું એક વર્ગ માને છે.
દારૂબંધીનો મૂળ હેતુ સમાજમાં દારૂના સેવનથી થતી સામાજિક અને આરોગ્યલક્ષી સમસ્યાઓ ઘટાડવાનો છે. મહાત્મા ગાંધીના વિચારો અને ગુજરાતની સામાજિક પરંપરાને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્યમાં દારૂબંધી અમલમાં આવી હતી. પરંતુ સમય બદલાયો છે અને કાયદાના અમલની સાથે તેની વ્યવહારિક અસર અંગે પણ નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂરિયાત છે.
દારૂબંધી છતાં ગેરકાયદે દારૂનો પ્રશ્ન
ગુજરાતમાં દારૂબંધી હોવા છતાં ગેરકાયદે દારૂની હેરાફેરી અને વેચાણના બનાવો સામે આવતા રહે છે. દારૂ મેળવવા માટે કેટલાક લોકો ગેરકાયદે માર્ગ અપનાવે છે અને આવી પરિસ્થિતિમાં નકલી કે ભેળસેળવાળો દારૂ લોકોના જીવ માટે જોખમી બની શકે છે. તાજેતરના ઝેરી દારૂના બનાવોએ આ સમસ્યાની ગંભીરતા ફરી સામે લાવી છે.
દારૂબંધીના સમર્થકોનું માનવું છે કે કડક અમલથી દારૂના સેવન પર નિયંત્રણ રહે છે, જ્યારે વિરોધમાં દલીલ કરવામાં આવે છે કે પ્રતિબંધ હોવા છતાં માંગ ચાલુ રહેતી હોવાથી ગેરકાયદે બજાર ઊભું થાય છે. આ બંને દૃષ્ટિકોણ વચ્ચે તથ્ય આધારિત ચર્ચા થવી જરૂરી છે.
ભ્રષ્ટાચાર અને હપ્તાખોરી અંગે પણ સવાલ
દારૂબંધીના અમલ દરમિયાન પોલીસ અને અન્ય તંત્ર દ્વારા થતી કાર્યવાહી અંગે પણ સમયાંતરે આક્ષેપો થતા રહ્યા છે. કેટલાક લોકોનો આક્ષેપ છે કે ગેરકાયદે દારૂના વ્યવસાયને કારણે હપ્તાખોરી અને ભ્રષ્ટાચાર માટેની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. જોકે આવા આક્ષેપોની દરેક ઘટનામાં કાયદેસર તપાસ જરૂરી છે.
દારૂબંધી હટાવવામાં આવે તો આવા ગેરકાયદે નેટવર્ક પર શું અસર પડશે, ભ્રષ્ટાચાર ઘટશે કે નહીં અને કાયદો-વ્યવસ્થાની સ્થિતિમાં શું ફેરફાર આવશે તે અંગે સરકાર અને નિષ્ણાતો દ્વારા અભ્યાસ થવો જોઈએ. માત્ર ધારણા કે રાજકીય દલીલના આધારે નિર્ણય લેવાને બદલે ઉપલબ્ધ આંકડા અને મેદાની વાસ્તવિકતાનું વિશ્લેષણ જરૂરી છે.
સરકારને કરવેરાની આવકનો વિકલ્પ
દારૂને કાયદેસર બનાવવામાં આવે તો સરકારને એક્સાઇઝ ડ્યૂટી અને અન્ય કરવેરા મારફતે આવક મળી શકે છે. આ આવકનો ઉપયોગ આરોગ્ય, શિક્ષણ, ગ્રામ્ય વિકાસ, વ્યસનમુક્તિ અને સામાજિક કલ્યાણના કાર્યક્રમોમાં કરી શકાય તેવી વ્યવસ્થા ઊભી થઈ શકે છે.
પરંતુ દારૂ કાયદેસર કરવાથી થતી આવકની સાથે તેના કારણે ઊભા થઈ શકે તેવા આરોગ્ય અને સામાજિક ખર્ચનો પણ હિસાબ કરવો પડશે. તેથી જો ક્યારેય દારૂબંધીમાં ફેરફાર અંગે વિચારણા થાય તો માત્ર સરકારી આવક નહીં, પરંતુ સમગ્ર સામાજિક-આર્થિક અસરનું મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે.
જનમત લેવાનો વિકલ્પ
દારૂબંધી હટાવવી કે ચાલુ રાખવી તે અત્યંત સંવેદનશીલ અને સામાજિક મુદ્દો છે. તેથી આ અંગે સરકાર દ્વારા નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરીને કાયદો-વ્યવસ્થા, આરોગ્ય, અર્થતંત્ર, મહિલાઓ અને પરિવારો પર અસર, વ્યસનના પ્રમાણ તથા ગેરકાયદે દારૂના વ્યવસાય જેવા તમામ મુદ્દાઓનો અભ્યાસ કરાવી શકાય.
સાથે સાથે રાજ્યમાં જનમત સર્વેક્ષણ અથવા જાહેર ચર્ચા દ્વારા લોકોના અભિપ્રાય પણ જાણી શકાય. ગુજરાતની જનતાનો અભિપ્રાય શું છે તે સમજ્યા બાદ જ નીતિમાં ફેરફાર અંગે નિર્ણય લેવાય તો લોકશાહી પ્રક્રિયા વધુ મજબૂત બની શકે.
દારૂની છૂટ સાથે કડક નિયમો જરૂરી
જો સરકાર ક્યારેય દારૂબંધીમાં છૂટ આપવાનો નિર્ણય કરે તો તેનો અર્થ સંપૂર્ણ મુક્તિ હોવો જરૂરી નથી. અન્ય રાજ્યોની જેમ કડક લાઇસન્સિંગ, વયમર્યાદા, વેચાણના નિયંત્રિત સમય, નશામાં વાહન ચલાવવા સામે કડક કાર્યવાહી અને જાહેર સ્થળોએ દારૂના સેવન પર નિયંત્રણ જેવી વ્યવસ્થા રાખી શકાય.
સાથે જ દારૂના વેચાણમાંથી મળતી આવકનો ચોક્કસ હિસ્સો વ્યસનમુક્તિ કેન્દ્રો, માનસિક આરોગ્ય સેવાઓ, યુવાનોમાં જાગૃતિ અને પરિવાર કલ્યાણ કાર્યક્રમો માટે ફાળવવાની નીતિ બનાવી શકાય.
નકલી દારૂના મોતનો પ્રશ્ન સૌથી ગંભીર
દારૂબંધી અંગેની ચર્ચામાં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો માનવજીવનનો છે. ગેરકાયદે દારૂમાં કેમિકલ અથવા ઝેરી પદાર્થોની ભેળસેળ થવાથી ગંભીર બીમારી અને મૃત્યુનો ખતરો રહે છે. આવી ઘટનાઓ માત્ર કાયદા-વ્યવસ્થાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય માટે પણ ગંભીર ચેતવણી છે.
દારૂબંધી ચાલુ રાખવામાં આવે કે તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવે, બંને સ્થિતિમાં નકલી અને ઝેરી દારૂના નેટવર્ક સામે કડક કાર્યવાહી જરૂરી છે. ગેરકાયદે દારૂ બનાવનારા, સપ્લાય કરનારા અને આવા નેટવર્કને સહયોગ આપનારા લોકો સામે કાયદેસરની કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
પ્રવાસન અને રોજગાર અંગે પણ વિચારણા
દારૂની નીતિમાં ફેરફારથી ગુજરાતના પ્રવાસન ક્ષેત્ર પર શું અસર થશે તે અંગે પણ અભ્યાસ થઈ શકે છે. નિયંત્રિત અને કાયદેસર વ્યવસ્થાથી હોટેલ, રેસ્ટોરન્ટ અને હોસ્પિટાલિટી ક્ષેત્રમાં નવા રોજગારની તકો ઊભી થઈ શકે છે તેવી દલીલ કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ, તેના સામાજિક પરિણામો અંગે પણ સાવચેતી જરૂરી છે.
આથી દારૂબંધી હટાવવાનો મુદ્દો માત્ર દારૂ પીવાની છૂટનો મુદ્દો ન બની રહે, પરંતુ ગુજરાતના આર્થિક વિકાસ, જાહેર આરોગ્ય, કાયદો-વ્યવસ્થા અને સામાજિક નીતિ સાથે જોડાયેલા વ્યાપક પ્રશ્ન તરીકે જોવો જોઈએ.
નિર્ણય પહેલાં ખુલ્લી અને નિષ્પક્ષ ચર્ચા જરૂરી
ગુજરાતમાં દારૂબંધી અંગે હવે ભાવનાત્મક ચર્ચા કરતાં તથ્ય આધારિત ચર્ચાનો સમય આવ્યો છે. દારૂબંધીના કારણે કેટલો લાભ થયો, ગેરકાયદે દારૂના કારણે કેટલું નુકસાન થયું, પોલીસ અને ન્યાયતંત્ર પર કેટલો ભાર છે, સરકારને કેટલી આવક ગુમાવવી પડે છે અને દારૂબંધીમાં ફેરફારથી સમાજ પર શું અસર થઈ શકે—આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આંકડા સાથે મેળવવા જરૂરી છે.
શંકરસિંહ બાપુ સહિત દારૂબંધી અંગે અલગ મત ધરાવતા લોકોના વિચારોને સાંભળવા જોઈએ, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય જનહિત, જાહેર આરોગ્ય અને કાયદો-વ્યવસ્થાને કેન્દ્રમાં રાખીને લેવો જોઈએ. જો જનમત લેવામાં આવે અને લોકોની ઇચ્છા જાણવા મળે તો સરકાર માટે નીતિ ઘડવામાં પણ વધુ સ્પષ્ટતા રહેશે.
દારૂબંધી ચાલુ રાખવી કે હટાવવી—આ નિર્ણય સરળ નથી. પરંતુ તાજેતરની ઝેરી દારૂની ઘટનાઓએ એટલું ચોક્કસ બતાવ્યું છે કે હાલની વ્યવસ્થાની અસરકારકતાનું નિષ્પક્ષ પુનર્મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. ગુજરાત માટે એવી નીતિ જરૂરી છે જેમાં માનવજીવનની સુરક્ષા, ભ્રષ્ટાચાર પર નિયંત્રણ, કાયદો-વ્યવસ્થા, સરકારી આવક અને સામાજિક કલ્યાણ—તમામ પાસાંનું સંતુલન જળવાય. અંતે નિર્ણય સરકારનો હોય, પરંતુ આ મુદ્દે જનમત અને નિષ્પક્ષ અભ્યાસને યોગ્ય સ્થાન મળવું જોઈએ.