ગુજરાતનો આદિવાસી સમાજ તેની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ, પરંપરા, પ્રકૃતિપ્રેમ, મહેનત અને સ્વાભિમાન માટે ઓળખાય છે. આ સમાજે પેઢીઓથી જંગલ, જમીન અને કુદરત સાથે જોડાઈને જીવન જીવ્યું છે. પરંતુ આજે એક ગંભીર પ્રશ્ન આપણી સામે ઊભો છે—શું આદિવાસી સમાજ ખરેખર વિકાસ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે કે વિકાસની વાતો વચ્ચે ધીમે ધીમે પાછળ જઈ રહ્યો છે?
આ પ્રશ્ન સરકારને પૂછવા પહેલાં સમાજે પોતાને પૂછવાનો સમય આવી ગયો છે.
365 દિવસમાંથી કેટલા દિવસ વિકાસ માટે?
આદિવાસી વિસ્તારોમાં આજે અનેક પ્રકારના ઉત્સવો, મેળાવડા, સામાજિક કાર્યક્રમો અને ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક આયોજનો યોજાય છે. પોતાની સંસ્કૃતિ અને પરંપરા જાળવવી જરૂરી છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. પરંતુ જ્યારે ઉત્સવ જીવનનો મુખ્ય હેતુ બની જાય અને શિક્ષણ, રોજગાર, ખેતી, વ્યવસાય અને કૌશલ્ય પાછળ રહી જાય, ત્યારે વિકાસ અટકવો સ્વાભાવિક છે.
વર્ષમાં 365 દિવસ હોય છે. તેમાં આપણે આપણા બાળકોના શિક્ષણ માટે કેટલો સમય આપીએ છીએ? ખેતીમાં નવી ટેકનોલોજી અપનાવવા કેટલો સમય આપીએ છીએ? યુવાનોને રોજગારલક્ષી તાલીમ અપાવવા કેટલો પ્રયત્ન કરીએ છીએ? નાના ઉદ્યોગો, વ્યવસાય કે સ્વરોજગાર ઊભા કરવા માટે કેટલો સમય આપીએ છીએ?
જો વર્ષના મોટા ભાગના દિવસો ઉજવણીમાં અને થોડા દિવસો જ કામ, અભ્યાસ, ખેતી કે મજૂરીમાં પસાર થાય, તો આર્થિક વિકાસ ક્યાંથી આવશે?
સરકાર કેટલા સમય સુધી મદદ કરશે?
સરકાર આદિવાસી સમાજ માટે અનેક યોજનાઓ ચલાવે છે. શિક્ષણ, આવાસ, આરોગ્ય, કૃષિ, રોજગાર, પશુપાલન, રસ્તા, પાણી, વીજળી, શિષ્યવૃત્તિ અને વિવિધ સહાય યોજનાઓ દ્વારા સરકાર કરોડો રૂપિયાનું આયોજન કરે છે.
પરંતુ એક સવાલ પણ એટલો જ મહત્વનો છે—સરકાર કેટલા સમય સુધી દરેક બાબતમાં મદદરૂપ બનશે?
આપણે સરકાર પાસે રસ્તો માગીએ છીએ, પાણી માગીએ છીએ, ઘર માગીએ છીએ, સહાય માગીએ છીએ, નોકરી માગીએ છીએ, શિષ્યવૃત્તિ માગીએ છીએ, ખેતી માટે સહાય માગીએ છીએ અને મુશ્કેલી આવે ત્યારે પણ સરકાર તરફ જોઈએ છીએ.
સરકારની જવાબદારી છે કે પછાત વિસ્તારોનો વિકાસ કરે. પરંતુ સમાજની પણ જવાબદારી છે કે મળેલી તકોનો ઉપયોગ કરીને પોતાના પગ પર ઊભો થાય.
સહાય વિકાસનો વિકલ્પ નથી. સહાય વિકાસ માટેનું સાધન છે.
જન્મથી મરણ સુધી સરકાર પર નિર્ભરતા?
આજે એવી માનસિકતા પણ જોવા મળે છે કે વ્યક્તિના જીવનના દરેક તબક્કે સરકાર કંઈક આપે. જન્મ સમયે સહાય, શિક્ષણ સમયે સહાય, લગ્ન સમયે યોજનાઓ, મુશ્કેલીમાં સહાય, કુદરતી આફતમાં સહાય અને મૃત્યુ બાદ પણ સહાય.
સરકારની કલ્યાણકારી યોજનાઓ જરૂરિયાતમંદ સુધી પહોંચવી જોઈએ. પરંતુ જો સમાજની માનસિકતા એવી બની જાય કે “સરકાર આપશે”, તો સ્વાવલંબનનું શું?
આ પરિસ્થિતિ અંગે કડવું પરંતુ વિચારવા જેવું વાક્ય કહી શકાય—હવે કદાચ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માટે પણ સરકાર પાસે સહાય માંગવાની માનસિકતા ઊભી ન થાય!
આ કોઈ વ્યક્તિ કે સરકારની મજાક નથી, પરંતુ વધતી જતી નિર્ભર માનસિકતા સામેનો વ્યંગાત્મક સવાલ છે.
શિક્ષિત સમાજ અને અગ્રણીઓની જવાબદારી
આદિવાસી સમાજમાં આજે શિક્ષિત લોકોની સંખ્યા વધી રહી છે. સરકારી નોકરીઓમાં, શિક્ષણ ક્ષેત્રે, રાજકારણમાં, વ્યવસાયમાં અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સમાજના લોકો આગળ આવ્યા છે.
પરંતુ શિક્ષણનો અર્થ માત્ર નોકરી મેળવવો નથી. શિક્ષિત વ્યક્તિએ પોતાના સમાજ માટે માર્ગદર્શક બનવું જોઈએ.
સમાજના શિક્ષિત વર્ગે ગામડાંના બાળકોને અભ્યાસ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ. યુવાનોને વ્યસનથી દૂર રાખવા જોઈએ. ખેતીને આધુનિક બનાવવાની દિશામાં કામ કરવું જોઈએ. નાના ઉદ્યોગો અને સ્વરોજગાર માટે યુવાનોને પ્રેરિત કરવા જોઈએ.
સમાજના અગ્રણીઓએ પણ વિચારવું પડશે કે તેમની ભૂમિકા માત્ર કાર્યક્રમોમાં ભાષણ આપવા કે મંચ પર બેસવા પૂરતી છે કે પછી સમાજમાં વાસ્તવિક પરિવર્તન લાવવાની પણ છે?
યુવાનો કઈ દિશામાં?
આદિવાસી સમાજનો સૌથી મોટો શક્તિસ્રોત તેનો યુવા વર્ગ છે. પરંતુ આજનો યુવાન પોતાની ઊર્જાનો ઉપયોગ કઈ દિશામાં કરે છે તે આગામી પેઢીનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે.
મોબાઇલ, સોશિયલ મીડિયા, દેખાદેખી, બિનજરૂરી ખર્ચ અને સતત મનોરંજનમાં સમય વેડફવાથી જીવનમાં પ્રગતિ થતી નથી.
યુવાનોને પૂછવું જોઈએ—
હું દરરોજ શું શીખું છું?
મારી આવક કેવી રીતે વધારી શકું?
મારા ગામમાં હું શું નવું કરી શકું?
મારા સમાજના બાળકો માટે હું શું કરી શકું?
આ પ્રશ્નોના જવાબો શોધવાની શરૂઆત થશે ત્યારે સાચો વિકાસ શરૂ થશે.
સમસ્યાઓ માટે માત્ર સરકાર જવાબદાર નથી
આદિવાસી વિસ્તારોમાં રસ્તા, આરોગ્ય, શિક્ષણ, રોજગાર, સિંચાઈ, વીજળી અને અન્ય અનેક સમસ્યાઓ છે. આ સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવાની જવાબદારી સરકારની છે. પરંતુ દરેક સમસ્યા માટે માત્ર સરકારને જવાબદાર ઠેરવવાથી સમાજની પોતાની જવાબદારી પૂરી થતી નથી.
ગામનો રસ્તો ખરાબ છે તો સ્થાનિક સ્તરે રજૂઆત કેટલી વાર થઈ? શાળામાં શિક્ષણનું સ્તર નબળું છે તો વાલીઓએ શાળામાં જઈને પ્રશ્ન પૂછ્યો? બાળકો નિયમિત શાળાએ જાય છે કે નહીં તેની જવાબદારી કોણ લેશે? ખેતીમાં ઉત્પાદન ઓછું છે તો નવી પદ્ધતિ શીખવાનો પ્રયાસ થયો? યુવાનો બેરોજગાર છે તો કૌશલ્ય તાલીમ લેવાનો પ્રયત્ન થયો?
વિકાસ સરકાર અને સમાજ બંનેની ભાગીદારીથી થાય છે.
સરકારી કર્મચારીઓની પણ જવાબદારી
આ વાતનો બીજો કડવો પાસો સરકારી વ્યવસ્થાથી જોડાયેલો છે. આદિવાસી વિસ્તારોમાં કાર્યરત દરેક સરકારી કર્મચારીને પોતાની ફરજ પ્રત્યે જવાબદાર રહેવું જોઈએ. માત્ર હાજરી પૂરતી કરીને સમય અને પગારની રાહ જોવાથી સરકારી સેવા પૂર્ણ થતી નથી.
સરકારી કર્મચારીને સમજવું પડશે કે તે જે વિસ્તારમાં સેવા આપે છે ત્યાંનો એક સામાન્ય માણસ તેની પાસેથી મોટી અપેક્ષા રાખે છે. એક અધિકારીની નિષ્ઠા અનેક પરિવારોનું જીવન બદલી શકે છે.
સંસ્કૃતિ બચાવવી છે, પરંતુ વિકાસ સાથે
આદિવાસી સંસ્કૃતિનો ત્યાગ કરવો એ ઉકેલ નથી. પરંપરા, ભાષા, લોકગીતો, લોકનૃત્યો, પ્રકૃતિપ્રેમ અને સામૂહિક જીવન આ સમાજની ઓળખ છે. પરંતુ સંસ્કૃતિ સાથે શિક્ષણ, સંસ્કાર, વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, ઉદ્યોગ અને સ્વાવલંબન પણ જરૂરી છે.
ઉત્સવ ઉજવીએ, પરંતુ સાથે પુસ્તક મેળો પણ યોજીએ. પરંપરાગત નૃત્ય કરીએ, પરંતુ બાળકોને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી પણ કરાવીએ. સામાજિક મેળાવડા કરીએ, પરંતુ ગામના વિકાસનો એજન્ડા પણ નક્કી કરીએ.
હવે નિર્ણય સમાજે લેવો પડશે
આદિવાસી સમાજને કોઈ બહારનો માણસ આવીને બદલી નહીં શકે. સરકાર યોજનાઓ આપી શકે, રસ્તા બનાવી શકે, શાળાઓ ઊભી કરી શકે અને સહાય આપી શકે. પરંતુ બાળકને ભણાવવાની ઈચ્છા, યુવાનને મહેનત કરવાની તૈયારી અને સમાજને સ્વાવલંબી બનાવવાનો સંકલ્પ સમાજે પોતે જ કરવો પડશે.
આજે સમય છે કે આપણે સરકાર પાસે માંગ કરતા પહેલાં પોતાને પૂછીએ—
આપણે પોતે શું કર્યું?
જો જવાબ સંતોષકારક ન હોય તો દિશા બદલવાનો સમય આવી ગયો છે.
આદિવાસી સમાજ પાછળ નથી જવો. આગળ વધવો છે.
ઉત્સવ પણ જોઈએ અને વિકાસ પણ.
સંસ્કૃતિ પણ જોઈએ અને શિક્ષણ પણ.
સરકારી સહાય પણ જોઈએ, પરંતુ સ્વાવલંબન સૌથી પહેલાં જોઈએ.
કારણ કે અંતે સાચું વિકાસનું સૂત્ર એક જ છે—
“સરકાર સહારો આપી શકે, પરંતુ સમાજને પોતાના પગે તો પોતે જ ઊભું થવું પડશે.”