આદિવાસી બહુલ અને પહાડી વિસ્તાર ધરાવતા વલસાડ જિલ્લાના કપરાડા અને નાનાપોંઢા પંથકમાં પરિવર્તનની એક નવી લહેર જોવા મળી રહી છે. L&T Finance તથા લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો પબ્લિક ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ (LTPCT) દ્વારા પ્રાયોજિત અને બાયફ ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (BAIF) દ્વારા અમલીકૃત ‘ડિજિટલ સખી’ પરિયોજના અંતર્ગત બંને બ્લોકના 60 ગામોમાં સ્વચ્છતા પખવાડિયાની વિશિષ્ટ ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. સામાન્ય રીતે નાણાકીય લેવડદેવડ અને ડિજિટલ સાધનોના ઉપયોગ માટે જાણીતી બનેલી આ ડિજિટલ સખીઓએ હવે સામાજિક જવાબદારીનો મોરચો સંભાળીને ગામડાઓમાં આરોગ્ય અને સ્વચ્છતાનો નવો સંદેશ વહાવ્યો છે.
પરિયોજના હેઠળ કાર્યરત મહિલા પ્રતિનિધિઓએ ગ્રામીણ સ્તરે નુક્કડ નાટક, સ્વચ્છતા રેલીઓ, શેરી સફાઈ અને લોકસંવાદ જેવા માધ્યમો અપનાવીને છેવાડાના વિસ્તારો સુધી ‘સ્વચ્છ ગામ, સ્વસ્થ સમાજ’નો સંદેશ પહોંચાડ્યો હતો. આ અભિયાન માત્ર ઔપચારિક સરકારી કે સંસ્થાકીય દિવસની ઉજવણી બની રહેવાને બદલે એક લોકચળવળમાં પરિવર્તિત થતું જોવા મળ્યું હતું.
ડિજિટલ અને આર્થિક સશક્તિકરણ બાદ સામાજિક નેતૃત્વ
કપરાડા અને નાનાપોંઢા તાલુકાના દુર્ગમ વિસ્તારોમાં BAIF સંસ્થા દ્વારા છેલ્લા કેટલાક સમયથી L&T Finance અને LTPCTના આર્થિક સહયોગથી ડિજિટલ સખી પ્રોજેક્ટ ચલાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ મહિલાઓને સ્માર્ટફોન, ડિજિટલ પેમેન્ટ, સરકારી યોજનાઓ, બેંકિંગ પ્રક્રિયાઓ અને બચતના સાધનો વિશે પ્રશિક્ષિત કરીને આત્મનિર્ભર બનાવવાનો છે.
પરંતુ આ તાલીમ માત્ર આર્થિક બાબતો પૂરતી સીમિત ન રહેતા, મહિલાઓના વ્યક્તિત્વ વિકાસ અને સામાજિક નેતૃત્વમાં પણ પરિણમી છે. સ્વચ્છતા પખવાડિયા દરમિયાન આ તાલીમબદ્ધ સખીઓએ પોતાના ગામોમાં આયોજનબદ્ધ રીતે જનસંપર્ક શરૂ કર્યો હતો. હાથમાં બેનરો, સૂત્રોચ્ચાર અને સ્વેચ્છાએ હાથમાં લીધેલા સાવરણા સાથે મહિલાઓએ પોતાના વિસ્તારની કાયાપલટ કરવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો હતો.
શેરી નાટકો (નુક્કડ નાટક) દ્વારા અનોખો સંદેશ
ગ્રામીણ સમુદાયમાં પરંપરાગત વ્યાખ્યાનો કે ભાષણો કરતાં દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો વધુ ઊંડી અસર કરે છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને ડિજિટલ સખીઓએ સ્થાનિક બોલી અને ભાષામાં નુક્કડ નાટકો તૈયાર કર્યા હતા.
નાટકના પાત્રો દ્વારા રોજિંદા જીવનમાં થતી ભૂલો, જેમ કે ઘરનો કચરો ગમે ત્યાં ફેંકવો, ખુલ્લામાં કચરો સળગાવવો, પ્લાસ્ટિકનો આડેધડ ઉપયોગ અને ગંદા પાણીનો અયોગ્ય નિકાલ, જેવા વિષયોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. સાથે જ નાટકના અંતમાં સ્વચ્છતાના અભાવે ફેલાતા રોગો—જેવા કે ડેન્ગ્યુ, મેલેરિયા અને પાચનતંત્રના રોગો—અંગે લોકોને વાકેફ કરવામાં આવ્યા હતા. નાટક જોયા બાદ ઉપસ્થિત લોકોએ પોતાના આંગણા અને શેરી સ્વચ્છ રાખવાના શપથ લીધા હતા.
સ્વચ્છતા રેલી અને પ્રત્યક્ષ સફાઈ શ્રમદાન
ગામડાંની મુખ્ય શેરીઓ, ચોતરાઓ, પંચાયત ઘર અને પ્રાથમિક શાળાઓ પાસેથી સખીઓ દ્વારા સ્વચ્છતા રેલીઓ કાઢવામાં આવી હતી. “સ્વચ્છતા ત્યાં પ્રભુતા”, “ગામ અમારું, સ્વચ્છ રાખવાની જવાબદારી અમારી” અને “પ્લાસ્ટિક મુક્ત ગામ બનાવો” જેવા ઉત્સાહપ્રેરક નારાઓથી ગ્રામીણ વાતાવરણ ગુંજી ઊઠ્યું હતું.
રેલી બાદ સખીઓએ માત્ર સૂત્રોચ્ચાર કરવાને બદલે જાતે સફાઈ અભિયાન હાથ ધર્યું હતું. ગામના જાહેર સ્થળો, પાણીના કૂવા કે હેન્ડપંપ આસપાસના વિસ્તારો, જ્યાં સામાન્ય રીતે ગંદકી કે કાદવ જમા થતો હોય છે, ત્યાં સાફ-સફાઈ કરવામાં આવી હતી. સખીઓની આ પહેલ જોઈને ગામના યુવાનો, વડીલો અને બાળકો પણ ઉત્સાહપૂર્વક જોડાયા હતા અને શ્રમદાન આપ્યું હતું.
પંચાયત અને સ્થાનિક આગેવાનોની સક્રિય સહભાગીદારી
આ સમગ્ર કાર્યક્રમ દરમિયાન 60 ગામોના સરપંચો, ઉપસરપંચો, પંચાયત સભ્યો, આંગણવાડી કાર્યકરો, આશા બહેનો અને ગ્રામ વિકાસ સમિતિના સભ્યો ખાસ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
સ્થાનિક આગેવાનોએ પોતાના વક્તવ્યમાં જણાવ્યું હતું કે સામાન્ય રીતે મહિલાઓ ઘરકામ અને ખેતીકામમાં વ્યસ્ત રહેતી હોય છે, પરંતુ ડિજિટલ સખી કાર્યક્રમ થકી આ બહેનોમાં આવેલો આત્મવિશ્વાસ પ્રશંસનીય છે. ગામના પ્રથમ નાગરિક ગણાતા સરપંચોએ ખાતરી આપી હતી કે પંચાયત સ્તરે ઘન કચરા અને પ્રવાહી કચરાના યોગ્ય નિકાલ માટે જે પગલાં જરૂરી છે, તેમાં ડિજિટલ સખીઓને પૂરતો સહયોગ આપવામાં આવશે.
કચરા વર્ગીકરણ અને પ્લાસ્ટિક મુક્તિ અંગે માર્ગદર્શન
કાર્યક્રમ દરમિયાન ડિજિટલ સખીઓએ મહિલા જૂથો સાથે નાની-નાની બેઠકો યોજીને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી કચરાના નિકાલ અંગે સરળ ભાષામાં માહિતી આપી હતી.
- ભીનો કચરો: શાકભાજીના છોતરાં, વધેલું અન્ન અને પાંદડાં જેવા કચરાને અલગ રાખી તેમાંથી સેન્દ્રિય ખાતર કેવી રીતે બનાવી શકાય તે સમજાવવામાં આવ્યું.
- સૂકો કચરો: કાગળ, કાર્ડબોર્ડ અને અન્ય સૂકી સામગ્રીનો સંગ્રહ કરી તેનો યોગ્ય પુનઃઉપયોગ કરવા જણાવાયું.
- પ્લાસ્ટિક કચરો: સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકના ગેરફાયદા સમજાવીને કાપડની થેલીઓ વાપરવાની પ્રેરણા આપવામાં આવી.
આ ઉપરાંત, ખુલ્લામાં કચરો સળગાવવાથી હવા પ્રદૂષિત થાય છે અને શ્વાસના રોગો થાય છે, જેથી કચરો બાળવાને બદલે તેનો વ્યવસ્થિત નિકાલ કરવા ખાસ તાકીદ કરવામાં આવી હતી.
સામૂહિક જવાબદારી અને જનભાગીદારીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ
આ અભિયાનની સૌથી મોટી સફળતા એ રહી કે તે સરકારી કે બિન-સરકારી સંગઠનો પૂરતું મર્યાદિત ન રહેતા એક જનઆંદોલન બન્યું હતું. મહિલાઓએ ઘરના પુરુષો અને યુવાનોને પણ આ બાબતે સક્રિય કર્યા હતા.
ડિજિટલ સખીઓ માત્ર એક શિક્ષક કે માર્ગદર્શક તરીકે નહીં, પણ સમાજના પરિવર્તનના વાહક તરીકે ઉભરી આવી છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ અને ઓનલાઇન સેવાઓથી શરૂ થયેલી તેમની સફર હવે ગામની સામાજિક સુખાકારી અને પર્યાવરણ જાળવણી સુધી વિસ્તરી ચૂકી છે. આ પહેલ સાબિત કરે છે કે જો ગ્રામીણ સ્તરે મહિલાઓને યોગ્ય તાલીમ અને પ્રોત્સાહન મળે, તો તેઓ પોતાના સમગ્ર સમુદાયના વિકાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
L&T Finance, LTPCT અને BAIF સંસ્થાના સંયુક્ત પ્રયાસોથી કપરાડા અને નાનાપોંઢા જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં ચાલી રહેલી આ પ્રવૃત્તિ અન્ય પછાત અને આદિવાસી વિસ્તારો માટે પણ અનુકરણીય ઉદાહરણ બની રહી છે. સ્વચ્છતાને માત્ર એક દિવસીય ઉત્સવ ન બનાવતાં તેને નિત્ય જીવનશૈલી બનાવવાનો જે સંકલ્પ આ 60 ગામોમાં લેવાયો છે, તે આગામી દિવસોમાં આ પ્રદેશના આરોગ્ય અને વિકાસમાં મોટો ફાળો આપશે.