21મી માર્ચને વિશ્વ વન દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. વનસંપત્તિ અને પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે જાગૃતિ ફેલાવવાનું આ એક મહત્વપૂર્ણ કાર્ય Iછે. વલસાડ જિલ્લાના ધરમપુર અને કપરાડા તાલુકા જંગલ વિસ્તારો તરીકે ઓળખાતા હતા. અહીં ક્યારેય ઘોર જંગલો હતાં, જે વિલુપ્ત થવાના આરે છે. આજની હકીકત એ છે કે વનવિભાગની તમામ યોજનાઓ અને કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ છતાં, ધરમપુર અને કપરાડાના જંગલો ખરેખર બચી રહ્યા છે કે નહીં, એ એક મોટો પ્રશ્ન છે.
ધરમપુર-કપરાડાના જંગલોના પતનના કારણો
એક સમયે ઘોર જંગલોથી ભરપૂર આ વિસ્તાર આજે ઓટલો થઈ ચૂક્યો છે. માળખાગત વિકાસ, ખેતી માટે જમીન કાપવામાં આવી, તેમજ વસવાટ વધતા જંગલો નષ્ટ થયા. આ હાનિના મુખ્ય કારણો નીચે આપેલા છે:
- અવિચારી વૃક્ષ કટાઇ – કિંમતી સાગ, શિશમ અને ખેર જેવા વૃક્ષોની કટાઈ સતત વધી રહી છે. વનવિભાગ દ્વારા રક્ષણ આપવાની જવાબદારી હોવા છતાં, મોટા પ્રમાણમાં ગેરકાયદેસર કાપણી ચાલુ છે.
- જમીન ખેતી માટે પરિવર્તન – ઘણા ખેતરો અને વસવાટ માટે જંગલ કાપી નાખવામાં આવ્યા. આ પર્યાવરણને હાનિકારક સાબિત થયું.
- સરકારી યોજનાઓમાં અમલનો અભાવ – દર વર્ષે વાવેતર માટે કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે, પરંતુ આ વાવેતર મુખ્યત્વે કાગળ પર જ રહે છે.
- જાહેર જાગૃતિનો અભાવ – સ્થાનિક લોકો અને ખેડૂતો પર્યાવરણ રક્ષણ વિશે પૂરતા જાગૃત નથી, જેના કારણે વૃક્ષો અને જંગલોનું મહત્વ સમજવામાં નથી આવતું.
પર્યાવરણ પર થતા પ્રભાવ
જંગલોના નિકનંદનના ઘણા માઠા અસરો ઊભા થયા છે:
- વન્ય જીવોના નિવાસસ્થાનનો નાશ – અનેક પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ માટે ધરમપુર-કપરાડા એક સલામત નિવાસસ્થાન હતું. પરંતુ જંગલો નષ્ટ થતા, આ વન્યજીવોનું સંખ્યા ઘટી ગઈ છે.
- વૃક્ષો અને પર્યાવરણ – વૃક્ષો કાર્બન ડાયોક્સાઈડ શોષી લે છે અને ઓક્સિજન આપે છે. જો વૃક્ષો ધીમે ધીમે નષ્ટ થવા લાગશે, તો હવામાં પ્રદૂષણ વધશે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ વધુ ગંભીર બનશે.
- મોસમી અસરો – વરસાદની અનિયમિતતા વધી છે, ગરમીની તીવ્રતા વધી રહી છે અને જમીન સૂકી પડી રહી છે. ધરમપુર-કપરાડામાં પણ આ અસરો સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.
- આંબા ખેતી અને તેની અસર – આંબા ખેતી માટે ભારે પ્રમાણમાં કીટનાશકો અને રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ થાય છે, જે જમીન અને પાણીના પ્રદૂષણ માટે જવાબદાર છે.
ઉકેલો અને ભવિષ્ય માટેના પગલાં
Ad..
આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવાની જરૂર છે:
- વન વિભાગની જવાબદારી અને પારદર્શિતા – વાવેતર અને જંગલ રક્ષણ માટે સરકારી યોજનાઓને માત્ર કાગળ પર જ નહિ, પણ વાસ્તવમાં અમલમાં લાવવામાં આવે. સ્થાનિકો અને સ્વયંસંસ્થાઓને પણ આ પ્રક્રિયામાં સામેલ કરવાં જોઈએ.
- વૃક્ષારોપણ અને જાળવણી – માત્ર વૃક્ષારોપણ પૂરતું નથી, પરંતુ તે વૃક્ષો જીવંત રહે તે માટે પણ સ્થાનિકોની જવાબદારી હોવી જોઈએ. દરેક વૃક્ષ માટે મોનિટરિંગ સિસ્ટમ અમલમાં લાવવામાં આવે.
- જાગૃતિ અને શૈક્ષણિક અભિયાન – શાળાઓ અને ગામોમાં પર્યાવરણ શિક્ષણ અને જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવે. પ્રત્યેક વ્યક્તિ એક વૃક્ષ વાવે અને તેની જાળવણી માટે પ્રતિબદ્ધ રહે તેવું આયોજન કરવું જોઈએ.
- કાયદા અને કડક અમલ – જંગલકટાઈ રોકવા માટે કડક કાયદાઓ બનાવવાં જોઈએ અને તેના અમલ માટે સખત કાર્યવાહી કરવી જોઈએ.
- વિકલ્પો શોધવા – ખેતી માટે અન્ય પદ્ધતિઓ વિકસાવી શકીએ, જેથી જંગલો બચી શકે. ઉદાહરણ તરીકે, મિશ્રિત ખેતી પદ્ધતિ, જે પર્યાવરણને હાનિ પહોંચાડ્યા વગર ખેતી માટે સારો વિકલ્પ બની શકે.
Ad..
ધરમપુર અને કપરાડાના જંગલો એક સમયે ગુજરાતની શ્રેષ્ઠ વનસંપત્તિમાં ગણાતા. જો તાત્કાલિક પગલાં ન લેવાય, તો ભવિષ્યમાં પર્યાવરણને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે. સરકાર, વનવિભાગ, સ્થાનિક નાગરિકો અને સંસ્થાઓએ સાથે મળીને કામ કરવું પડશે. વૃક્ષારોપણ અને જંગલોની સુરક્ષા માટે દરેકને જવાબદારી લેવી પડશે. પર્યાવરણનું રક્ષણ માત્ર સરકારની ફરજ નથી, તે દરેક નાગરિકનું કર્તવ્ય છે.
Ad.
