આશ્રમશાળા, છાત્રાલય અને રહેણાંક શિક્ષણથી આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને નવી તકો
શાળા ઘરથી દૂર હોય ત્યારે રહેણાંક શિક્ષણ બન્યું આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે મોટું સાધન
આલેખન : સતિષ પટેલ
આદિવાસી વિસ્તારોમાં શિક્ષણ સામેનો એક મોટો પડકાર માત્ર શાળાની ઉપલબ્ધિનો નથી, પરંતુ શાળા સુધી પહોંચવાનો પણ છે. પહાડી અને અંતરિયાળ ગામો, છૂટાછવાયા ફળિયા, પરિવહનની મર્યાદિત સુવિધા અને પરિવારની આર્થિક સ્થિતિને કારણે ઘણા બાળકો માટે રોજ શાળાએ જવું મુશ્કેલ બને છે. આવી સ્થિતિમાં આશ્રમશાળા, છાત્રાલય અને રહેણાંક શાળાઓ શિક્ષણના મહત્વપૂર્ણ સેતુ બની છે.
ગુજરાતના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ મુજબ આશ્રમશાળાઓનો મુખ્ય હેતુ આદિવાસી બાળકોને શિક્ષણ સાથે રહેવા અને જમવાની સુવિધા આપવાનો છે. વિભાગની માહિતી મુજબ આશ્રમશાળાઓ ધોરણ 1થી 7, 8થી 10 અને 11થી 12 સુધીના વિવિધ સ્તરે કાર્યરત છે અને આ માટે સરકાર દ્વારા ગ્રાન્ટ આપવામાં આવે છે.
આશ્રમશાળા : ગામથી શિક્ષણ સુધીનો સેતુ
આશ્રમશાળા માત્ર વર્ગખંડ પૂરતી વ્યવસ્થા નથી. અંતરિયાળ વિસ્તારમાં રહેતા બાળકને શિક્ષણના વાતાવરણમાં રાખવું, તેની રોજિંદી જરૂરિયાતો પૂરી કરવી અને અભ્યાસ ચાલુ રાખવા માટે અનુકૂળ માહોલ આપવો તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે.
ગુજરાત સરકારના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગના પ્રકાશન મુજબ 2019-20 દરમિયાન રાજ્યમાં 498 આશ્રમશાળા અને 95 પોસ્ટ-બેઝિક આશ્રમશાળા કાર્યરત હતી. આ માટે તે વર્ષમાં રૂ. 320.42 કરોડની જોગવાઈ સામે રૂ. 286.07 કરોડનો ખર્ચ નોંધાયો હતો.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેણાંક શિક્ષણની વ્યવસ્થા લાંબા સમયથી શિક્ષણ નીતિનો મહત્વનો ભાગ રહી છે. તેથી આ યોજનાઓને માત્ર 2001 પછીની નવી શરૂઆત તરીકે જોવાને બદલે, અગાઉથી ચાલતી વ્યવસ્થાના વિસ્તરણ અને મજબૂતીકરણ તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે.
છાત્રાલયથી માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણની તક
પ્રાથમિક શિક્ષણ પછી ઘણી વખત વિદ્યાર્થીઓને પોતાના ગામની બહારની શાળામાં જવું પડે છે. ધોરણ 8 પછી અભ્યાસ માટેનું અંતર વધે છે અને ત્યારબાદ કોલેજ માટે તો તાલુકા કે જિલ્લા મથક સુધી જવું પડે છે. આ તબક્કે છાત્રાલયની સુવિધા વિદ્યાર્થી માટે નિર્ણાયક બની શકે છે.
ગુજરાતના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગની માહિતી મુજબ અનુસૂચિત જનજાતિના ધોરણ 8થી 12 અને કોલેજમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે સરકારી છાત્રાલયો કાર્યરત છે. તેમાં રહેવા અને જમવાની મફત સુવિધા આપવામાં આવે છે. વિભાગ મુજબ રાજ્યમાં 165 સરકારી છાત્રાલયો કાર્યરત છે અને તેમાં આશરે 16,840 વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેવા-જમવાની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ છે.
ખાસ નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે છોકરીઓ માટે આવકની મર્યાદા રાખવામાં આવી નથી, જ્યારે છોકરાઓ માટે ચોક્કસ આવક મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થા કન્યા શિક્ષણને આગળ વધારવાના પ્રયાસ સાથે પણ જોડાય છે.
વલસાડના આદિવાસી વિસ્તારમાં સ્થાનિક ઉદાહરણ
વલસાડ જિલ્લાના કપરાડા અને ધરમપુર જેવા આદિવાસી વિસ્તારોમાં રહેણાંક શિક્ષણનું મહત્વ વધુ છે. પહાડી ભૂગોળ અને ગામોની દૂરીને કારણે અહીં ઘર નજીક શાળા હોવા છતાં માધ્યમિક કે ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ માટે વિદ્યાર્થીઓને દૂર જવું પડી શકે છે.
ગુજરાતના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગની સત્તાવાર માહિતીમાં સુથારપાડા, કપરાડા, વલસાડ ખાતે Girls Residential School અને કોરચંદ, ધરમપુર, વલસાડ ખાતે Girls Residential Schoolનો ઉલ્લેખ છે. બંને શાળાઓ માટે ઇમારત ઉપલબ્ધ હોવાનું પણ વિભાગની યાદીમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
આ પ્રકારની રહેણાંક વ્યવસ્થા ખાસ કરીને દીકરીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. પરિવારથી દૂર રહીને અભ્યાસ કરતી વિદ્યાર્થીનીઓને સુરક્ષિત રહેઠાણ, અભ્યાસ માટેનો સમય અને શૈક્ષણિક વાતાવરણ મળે છે. પરિણામે અંતર શિક્ષણ છોડવાનું કારણ ન બને તે માટે આ મોડેલ ઉપયોગી બને છે.
એકલવ્ય મોડેલ રહેણાંક શાળાઓની ભૂમિકા
આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને ઉચ્ચ શિક્ષણની સ્પર્ધા માટે તૈયાર કરવા માટે એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ—EMRS વ્યવસ્થા પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
અહીં એક તથ્ય સ્પષ્ટ રાખવું જરૂરી છે. EMRSની શરૂઆત વર્ષ 1997-98માં થઈ હતી. એટલે તેને નરેન્દ્ર મોદી સરકારની શરૂઆતની યોજના તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી. જોકે છેલ્લા વર્ષોમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા EMRSના વિસ્તરણ અને નાણાકીય સહાયને મોટું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્રીય આદિજાતિ બાબતોના મંત્રાલય મુજબ EMRSનો હેતુ દૂરના વિસ્તારોના ST વિદ્યાર્થીઓને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ આપવાનો છે. શાળાઓમાં શિક્ષણ ઉપરાંત રમતગમત, કૌશલ્ય અને સ્થાનિક કલા-સંસ્કૃતિ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે.
ગુજરાતમાં કપરાડા અને ધરમપુર બંનેના EMRS સ્થાનિક આદિવાસી શિક્ષણના મહત્વના ઉદાહરણો છે. ગુજરાત સરકારના એક સત્તાવાર પ્રકાશન મુજબ 2015-16માં EMRS કપરાડામાં 316 અને EMRS ધરમપુરમાં 300 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરતા હતા.
પછીના સત્તાવાર આંકડામાં 2019-20 દરમિયાન EMRS ધરમપુરમાં 287 વિદ્યાર્થીઓ અને EMRS કપરાડામાં 313 વિદ્યાર્થીઓ નોંધાયા હતા. આ જ અહેવાલમાં ધરમપુર EMRSનું ધોરણ 10નું પરિણામ 98.21 ટકા અને કપરાડા EMRSનું ધોરણ 12 વિજ્ઞાનનું પરિણામ 90.70 ટકા દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
શિક્ષણ સાથે ગુણવત્તાનો પ્રશ્ન
રહેણાંક શાળા શરૂ કરવી એ પ્રથમ પગલું છે. ત્યારબાદ શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા, વિષયવાર શિક્ષણ, પુસ્તકાલય, પ્રયોગશાળા, કમ્પ્યુટર, રમતગમત, આરોગ્ય અને વિદ્યાર્થીઓના માનસિક વિકાસ જેવી બાબતો પણ એટલી જ જરૂરી બને છે.
EMRS માટેની કેન્દ્રીય માર્ગદર્શિકામાં પણ રહેણાંક સુવિધા સાથે ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, સહઅભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓ અને સર્વાંગી વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આથી આગામી તબક્કામાં માત્ર શાળાઓની સંખ્યા વધારવા કરતાં શાળાની ગુણવત્તા, શિક્ષક-વિદ્યાર્થી સંબંધ અને પરિણામ આધારિત શિક્ષણ પર વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
શહેર સુધી પહોંચતું ઉચ્ચ શિક્ષણ
આદિવાસી વિદ્યાર્થી ગામની શાળાથી શરૂ કરીને રહેણાંક શાળા, છાત્રાલય અને પછી કોલેજ સુધી પહોંચે તે માટે સતત સહાયની જરૂર પડે છે. શહેરોમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે રહેવાની સમસ્યા દૂર કરવા સમરસ છાત્રાલય જેવી વ્યવસ્થાઓ પણ વિકસાવવામાં આવી છે.
ગુજરાત સરકારના આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ મુજબ અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, ભાવનગર, આણંદ અને રાજકોટ જેવા શહેરોમાં સમરસ છાત્રાલયની વ્યવસ્થા ST સહિતના વિદ્યાર્થીઓને રહેણાંક સુવિધા આપવા માટે વિકસાવવામાં આવી છે; વિભાગ આશરે 12,000 ST વિદ્યાર્થીઓ માટેની ક્ષમતાનો ઉલ્લેખ કરે છે.
દીકરી માટે રહેણાંક શિક્ષણ એટલે પરિવાર માટે નવી દિશા
આદિવાસી સમાજમાં દીકરીનું શિક્ષણ આગળ વધે તે માટે શાળા, સાયકલ, છાત્રાલય અને રહેણાંક શિક્ષણ જેવી વ્યવસ્થાઓ એકબીજાની પૂરક બને છે. ગુજરાતની વિદ્યાસાધના યોજના પણ આ જ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને શરૂ થઈ હતી. આ યોજના 1995થી અમલમાં છે અને તેનો ઉદ્દેશ દૂર આવેલી શાળામાં ધોરણ 9માં અભ્યાસ ચાલુ રાખવા માટે ST દીકરીઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. 2019-20માં 46,992 વિદ્યાર્થીનીઓને તેનો લાભ મળ્યો હતો.
આથી શિક્ષણની સફરને માત્ર એક સરકાર કે એક યોજનાથી જોડવાને બદલે લાંબા સમયના પ્રયાસોના પરિણામ તરીકે જોવું જરૂરી છે. મોદી સરકારના સમયગાળામાં નવી કે વિસ્તૃત યોજનાઓ સાથે અગાઉની વ્યવસ્થાઓને આગળ ધપાવવાનો તબક્કો પણ જોવા મળે છે.
આગામી પડકાર
આદિવાસી વિસ્તારમાં હવે પડકાર માત્ર બાળકને શાળામાં પહોંચાડવાનો નથી. તેને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ આપવું, ધોરણ 10 અને 12 પછી ઉચ્ચ શિક્ષણ તરફ દોરી જવું, કૌશલ્ય સાથે જોડવું અને રોજગાર માટે તૈયાર કરવું પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
2026-27ના કેન્દ્રીય બજેટીય આંકડામાં EMRS માટે રૂ. 7,200 કરોડની ફાળવણી દર્શાવવામાં આવી છે. આથી રહેણાંક શિક્ષણને રાષ્ટ્રીય સ્તરે આપવામાં આવતું મહત્વ સ્પષ્ટ થાય છે.
કપરાડા, ધરમપુર અને નાનાપોઢા જેવા વિસ્તારોમાં પણ આદિવાસી બાળક માટે શિક્ષણનો રસ્તો હવે ગામની શાળાથી આગળ વધીને રહેણાંક શાળા, છાત્રાલય, ડિજિટલ શિક્ષણ, કોલેજ અને કૌશલ્ય સુધી પહોંચવાનો છે.
આ સફરનો અંતિમ હેતુ માત્ર શાળામાં પ્રવેશ નહીં, પરંતુ દરેક આદિવાસી બાળકને પોતાની ક્ષમતા મુજબ આગળ વધવાની સમાન તક આપવાનો હોવો જોઈએ.
નાનાપોઢાથી રહેણાંક શિક્ષણની નવી દિશા
આશ્રમશાળા અને છાત્રાલયથી આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે શિક્ષણની નવી તકો
નાનાપોઢા ધરમપુર અને કપરાડા,આસપાસના આદિવાસી વિસ્તારમાં અંતરિયાળ ગામો અને ફળિયાઓને કારણે શિક્ષણ સુધી પહોંચ હંમેશા પડકારરૂપ રહી છે. ખાસ કરીને ધોરણ 8 પછી અભ્યાસ માટે ગામની બહાર જવું પડે ત્યારે છાત્રાલય, આશ્રમશાળા અને રહેણાંક શિક્ષણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ગુજરાત સરકારની 24 સપ્ટેમ્બર 2025ની ગેઝેટ સૂચના મુજબ 2 ઓક્ટોબર 2025થી નાનાપોઢા મુખ્યમથક સાથે નવો તાલુકો રચાયો છે અને તેમાં 49 ગામોનો સમાવેશ થયો છે.
નવા તાલુકા તરીકે નાનાપોઢા માટે હવે શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ સ્થાનિક જરૂરિયાત પ્રમાણે આયોજનની અપેક્ષા છે. પ્રાથમિક શિક્ષણ બાદ વિદ્યાર્થીઓને માધ્યમિક, ઉચ્ચતર માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધી પહોંચાડવા માટે પરિવહન, છાત્રાલય અને શિષ્યવૃત્તિની સુવિધા મહત્વપૂર્ણ બનશે.
નજીકના કપરાડા અને ધરમપુરમાં રહેણાંક શિક્ષણની વ્યવસ્થા આ વિસ્તાર માટે મહત્વનું ઉદાહરણ છે. સુથારપાડા-કપરાડા અને ધરમપુરમાં કન્યાઓ માટે રહેણાંક શાળાઓ કાર્યરત છે. આવી સુવિધાથી અંતરિયાળ ગામોની દીકરીઓને સતત શિક્ષણ મેળવવાની તક મળે છે.
કપરાડા અને ધરમપુરની એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ (EMRS) પણ આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, રમતગમત અને કૌશલ્ય વિકાસની તક પૂરી પાડે છે. EMRSની શરૂઆત 1997-98માં થઈ હતી; ત્યારબાદ તેના વિસ્તરણને કેન્દ્ર સરકારના સમયગાળામાં વધુ વેગ મળ્યો છે.
હવે નાનાપોઢાના 49 ગામોના બાળકો માટે લક્ષ્ય માત્ર શાળામાં પ્રવેશ પૂરતું નહીં, પરંતુ ધોરણ 12 પછી કોલેજ, કૌશલ્ય અને રોજગાર સુધી સતત માર્ગ તૈયાર કરવાનો હોવો જોઈએ.
નાનાપોઢાની નવી વહીવટી ઓળખ સાથે શિક્ષણની નવી દિશા પણ મજબૂત બને—દરેક બાળક ભણે, દરેક દીકરી આગળ વધે અને કોઈ વિદ્યાર્થી અંતરના કારણે શિક્ષણથી વંચિત ન રહે, એ આગામી સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે.
સંદેશ સ્પષ્ટ છે—શાળા નજીક હોય કે દૂર, શિક્ષણની તક દરેક બાળક સુધી પહોંચે; દીકરી ભણે, યુવાન કૌશલ્ય મેળવે અને શિક્ષણથી પરિવારની આવક તથા સમાજની પ્રગતિનો માર્ગ મજબૂત બને.