By:Satish Patel
સમગ્ર વિશ્વમાં વધી રહેલા પર્યાવરણ સંકટની અસર હવે ગુજરાત રાજ્ય પર પણ સ્પષ્ટપણે દેખાવા લાગી છે. ઉષ્ણતામાનમાં અચાનક વધારો, વરસાદના ચક્રમાં ગેરહાજરી અને ધરતીસ્તરની આબોહવા પર પડતા વળગતા અસરો એ બધું આજે એ બાબત તરફ આંગળી કરે છે કે આપણે કુદરત સાથેની સમતોલતા ગુમાવી ચૂક્યાં છીએ.
આ બધાનો મુખ્ય કારણ છે – વૃક્ષોની અતિશય કટોકટી. ગુજરાતમાં દર વર્ષે હજારો વૃક્ષો કાપવામાં આવે છે. અનેકવાર શહેરી વિકાસના નામે, રોડ, બિલ્ડીંગો, નગરવસ્તી વિસ્તરણ, નવી યોજનાઓ અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો માટે વૃક્ષોનો નાશ થતો રહે છે. પરિણામે ન માત્ર ગરમી વધી રહી છે, પણ જીલ્લાવાર ઓક્સિજનની માત્રા પણ ઘટી રહી છે.
આદિવાસી સમાજ પ્રકૃતિ સાથે અંતર્નહિત રીતે જોડાયેલો છે. તેમના જીવનશૈલી, પરંપરાઓ અને રિવાજોમાં પ્રકૃતિનું સ્થાન ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ જંગલ, પર્વતો, નદીઓ અને વૃક્ષોને દેવીરૂપ માને છે અને તેમના રક્ષણ માટે નૈતિક જવાબદારી અનુભવે છે. ખેતી, શિકાર, ઔષધીઓ અને વસવાટ માટે તેઓ પ્રકૃતિ પર આધાર રાખે છે. આદિવાસીઓ પ્રકૃતિને માતા સમાન માને છે અને તેના સબંધમાં સંતુલન જાળવે છે. આજે જ્યારે પર્યાવરણ સંરક્ષણની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે આદિવાસી સમાજ આપણાં માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત રૂપ છે.
કુદરતી સંતુલન માટે વૃક્ષોનો મહિમા
વૃક્ષો ધરતી માટે શ્વાસ સમાન છે. તે ઓક્સિજન આપે છે, હવા શુદ્ધ કરે છે, પાણીના સ્તરને જાળવે છે અને અસંખ્ય પક્ષી-પ્રાણીઓ માટે આશરો પૂરું પાડે છે. આજે જ્યારે વૈજ્ઞાનિકો અને હવામાન નિષ્ણાતો સાવચેત કરી રહ્યા છે કે જો દર વર્ષે પૃથ્વીનું તાપમાન ૧ ડિગ્રી જેટલું વધશે તો વિશ્વના અનેક ભાગો રહેવા અયોગ્ય બની જશે, ત્યારે ગુજરાત જેવી તાપમાન સંવેદનશીલ ભૌગોલિક વિસ્તાર ધરાવતા રાજ્યમાં વૃક્ષોની સંખ્યા વધારવી જરૂરી બની ગઇ છે.
વૃક્ષોનું વિઘ્નન અને સરકારના પ્રયત્નો
સરકાર તરફથી વૃક્ષારોપણ કાર્યક્રમો, ઝાડ વાવો ઝિંદગી બચાવો જેવી યોજનાઓ અમલમાં મુકાઈ છે. પરંતુ જીલ્લા-સ્તરે આવા કાર્યક્રમો અનેકવાર માત્ર કાગળ પર પૂરતા રહી જાય છે. જમીન પર વૃક્ષ વાવેતર કરતા વધુ વૃક્ષોની કટોકટી નોંધાય છે. આમ, રાજ્ય માટે હવે માત્ર કાર્યક્રમે નહીં, પણ કાયદા રૂપે સ્પષ્ટ પગલાં લેવાની જરૂર છે.
રજૂ કરાયેલી મહત્વની માંગણીઓ
પર્યાવરણ પ્રેમીઓ, સંઘઠનો અને જનસામાન્ય તરફથી રાજ્ય સરકાર સમક્ષ નીચે મુજબની માંગણીઓ રજુ કરવામાં આવી છે:
1. પાંચ વર્ષ માટે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ: ગુજરાતમાં આગામી પાંચ વર્ષ માટે કડક રીતે કોઈપણ વૃક્ષ કાપવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદવો જોઈએ. વિશિષ્ટ ફરજિયાત જરૂરીયાત હોય ત્યારે જ વનવિભાગની મંજૂરી સાથે કાપવાની છૂટ આપવામાં આવે.
2. ડિજિટલ વૃક્ષ રેકોર્ડ: દરેક ગામ અને શહેરમાં વૃક્ષોની વિગતવાર ગણતરી કરીને તેનો ડિજિટલ ડેટાબેઝ તૈયાર કરવો. દરેક વૃક્ષને “ટ્રેકિંગ નંબર” આપવામાં આવે જેથી કોઈપણ ખોટી ક્રિયા અટકાવી શકાય.
3. પરમિટ વિના વૃક્ષ કપાણને ગુનો જાહેર કરવો: કોઈપણ સંસ્થા કે વ્યક્તિ સરકારના અધિકારપત્ર વિના વૃક્ષ કાપે તો તેના સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ કરવાની માંગ છે.
4. જરૂરી કપાણના બદલે વાવેતર: જો કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર માટે વૃક્ષ કાપવું જરૂરી હોય તો તેના બદલે ઓછામાં ઓછા ૧૦ નવું વૃક્ષ વાવવાની અને તેને લાવી સુધી જીવંત રાખવાની કાયદેસર જવાબદારી ફરજિયાત બનાવવી.
5. “વૃક્ષ રક્ષક” ની નિમણૂક: ગામડાઓ અને નગરોમાં સ્થાનિક સ્વયંસેવકો કે વિદ્યાર્થીઓમાંથી “વૃક્ષ રક્ષક” તરીકે નિમણૂક કરીને તેમને નિયત વિસ્તારોમાં વૃક્ષોની દેખભાળ અને રિપોર્ટિંગ માટે જવાબદારી આપવી.
6. ભારે દંડ અને જેલ સજા: કોઈ પણ વ્યક્તિ કે બિલ્ડર દ્વારા જો અનધિકૃત રીતે વૃક્ષ કપાય તો રૂ. ૧ લાખથી વધુનો દંડ તેમજ છ મહિના સુધીની જેલ સજા જેવી સખત જોગવાઈ અમલમાં મુકવી.
જનતાનું સપોર્ટ પણ જરૂરી
આ માટે માત્ર સરકાર નહીં, પણ સામાન્ય જનતાનું સહકાર પણ જરૂરી છે. દરેક નાગરિકે પોતાનાં ઘરે, પાર્કમાં, શાળા કે ઓફિસ પાસે વૃક્ષો વાવવાની અને તેને બચાવવાની જવાબદારી લેવી જોઇએ. પર્યાવરણ જાળવણી હવે ફક્ત અભિયાન નહીં, પણ જીવનશૈલીનો એક ભાગ બનવો જોઇએ.
સામાજિક સંગઠનોના સહયોગથી મજબૂત કાર્યક્રમો
રાજ્યના ઘણા વિસ્તારમાં NGO અને યુવાસંઘઠનો દ્વારા પહેલ શરૂ થઇ છે, જેમાં વૃક્ષો બચાવવા રેલી, શાળાઓમાં લાઇવ પ્રેઝેન્ટેશન, પ્રદર્શનો, ઝાડ દત્તક લેવાનો અભિયાન અને વૃક્ષ-મિત્ર કૅમ્પેઈન પણ ચાલી રહ્યા છે.
નિર્વિવાદ સત્ય
આપણું ભવિષ્ય આજની નિર્ણયો પર આધારિત છે. આજે જો આપણે વૃક્ષ બચાવવાનો કાયદો નહીં બનાવીએ, તો આવતી પેઢીઓ માટે શ્વાસ લેવું પણ મુશ્કેલ થઇ શકે. આવતીકાલ માટે આજથી જ પગલાં લેવાં જરૂરી છે. સરકાર તથા નાગરિકો એ સહિયારું દાયિત્વ નિભાવીને વૃક્ષોને બચાવવાની અને પર્યાવરણને જીવંત રાખવાની સંયુક્ત જવાબદારી વહન કરે એ જ સમયમાં આવશ્યક છે.
સંપર્ક માટે:
પર્યાવરણ જાગૃતિ મંચ – ગુજરાત
ઇમેઇલ: greenfuture.gujarat@envindia.org
Web: www.greenfuturegujarat.org
